शरणागतीचा परम अर्थ

मानवी जीवनातील सर्व दुःखांचे मूळ भीती, असुरक्षितता आणि अहंकारात दडलेले आहे. जन्म-मरणाच्या अखंड फेर्‍यातून मुक्त होण्याचा मार्ग कोणता, हा प्रश्न प्रत्येक युगातील साधकाला पडलेला आहे. ज्ञानेश्वर माऊली नवव्या अध्यायातील या ओवीत त्या प्रश्नाचे अत्यंत सोपे, पण तितकेच गहन उत्तर देतात. परमेश्वरावर अखंड विश्वास ठेवून, सर्व कर्तेपणाचा त्याग करून जो भक्त अनन्यभावाने ईश्वराच्या चरणी शरण जातो, त्याच्या जीवनातील जन्म-मरणाचे बंधनच नाहीसे होते. शरणागती ही दुर्बलतेची नव्हे, तर आत्मिक सामर्थ्याची सर्वोच्च अवस्था आहे, हे या ओवीतून माऊली प्रभावीपणे उलगडून दाखवतात.

राजेंद्र घोरपडे

जो मज होय अनन्य शरण । त्याचें निवारीं मी जन्म मरण ।
यालागीं शरणागता शरण्य । मीचि एकु ।। २८८ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – जो मला एकनिष्ठपणानें शरण येतो, त्याचे जन्म व मरण मी दूर करतो, एवढ्याकरितां शरण आलेल्यांना शरण येण्यास योग्य असा मीच एक आहे.

ज्ञानेश्वरीतील नवव्या अध्यायातील ही ओवी अत्यंत मर्मग्राही आहे. संत ज्ञानेश्वर माऊली भगवद्गीतेतील भगवान श्रीकृष्णाच्या वचनांचा भावार्थ सांगताना भक्तीमार्गाचे सर्वश्रेष्ठ रहस्य उलगडून दाखवतात. या ओवीत ईश्वर आणि भक्त यांच्यातील नाते केवळ उपासक आणि उपास्य यापुरते मर्यादित राहत नाही, तर ते पूर्ण समर्पण आणि पूर्ण स्वीकार या अद्वैत भावापर्यंत जाऊन पोहोचते.

मानवी जीवनाचा विचार केला तर प्रत्येक जीव सुखाच्या शोधात धावत असतो. जन्मापासून मृत्यूपर्यंतची त्याची धडपड, संघर्ष, यश, अपयश, प्रेम, विरह, संपत्ती, कीर्ती, सत्ता, नाती आणि अपेक्षा या सगळ्यांच्या केंद्रस्थानी एकच आकांक्षा असते. मला शाश्वत आनंद मिळावा. परंतु जगातील कोणतीही गोष्ट कायमस्वरूपी समाधान देऊ शकत नाही. जे मिळते ते नष्ट होते, जे जन्मते ते मरते आणि जे प्राप्त होते ते कधीतरी हातातून निसटते. म्हणूनच उपनिषदांनी या जगाला “अनित्य” म्हटले आहे.

जन्म आणि मरण हे केवळ शरीराचे घटनाक्रम नाहीत. ज्ञानेश्वरांच्या दृष्टीने जन्म-मरण म्हणजे सतत चालणारे बंधन आहे. मनुष्य एका इच्छेपासून दुसऱ्या इच्छेकडे जन्म घेत असतो. एका मोहाचा अंत झाला की दुसरा मोह जन्माला येतो. एका दुःखातून सुटका झाली की दुसरे दुःख उभे राहते. ही अखंड चालणारी साखळी म्हणजेच संसारचक्र. या चक्रातून मुक्त होणे हीच खरी मोक्षप्राप्ती आहे.

माऊली म्हणतात की जो मला “अनन्य शरण” येतो, त्याचे जन्म-मरण मी दूर करतो. येथे “अनन्य” हा शब्द अत्यंत महत्त्वाचा आहे. अनन्य म्हणजे ज्याचा दुसरा कोणताही आधार नाही. ज्याच्या मनात द्वैत नाही. ज्याने ईश्वराव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही गोष्टीवर अंतिम अवलंबित्व ठेवलेले नाही. याचा अर्थ संसाराचा त्याग करणे असा नाही. घर, संसार, कुटुंब, व्यवसाय, समाज यामध्ये राहूनही मनाच्या केंद्रस्थानी केवळ परमेश्वर असणे, ही अनन्यता आहे. विशेष म्हणजे मी कोण आहे ? याचे स्मरण करून ते जाणू घेणे. मनाला ती अनुभुती यासाठी प्रयत्न करत राहाणे.

आपण अनेकदा देवावर श्रद्धा ठेवतो; पण त्याच वेळी आपली खरी निष्ठा संपत्तीवर, पदावर, संबंधांवर किंवा स्वतःच्या बुद्धीवर असते. संकट आले की देव आठवतो, संकट टळले की देव विसरतो. ही अनन्य शरणागती नव्हे. अनन्य शरणागती म्हणजे सुखात आणि दुःखात, लाभात आणि हानीत, यशात आणि अपयशात, प्रत्येक परिस्थितीत “जे काही घडते आहे ते तुझ्या इच्छेने घडते आहे आणि तू माझे हितच करशील” असा अढळ विश्वास ठेवणे.

बालकाचे आपल्या आईवर जसे पूर्ण अवलंबित्व असते तसे भक्ताचे परमेश्वरावर असावे. लहान मूल आईच्या कुशीत असताना त्याला भविष्याची चिंता नसते. उद्या काय होईल, अन्न कुठून येईल, संरक्षण कोण करेल, याचा तो विचार करत नाही. कारण त्याला आईवर पूर्ण विश्वास असतो. शरणागतीचे हेच स्वरूप आहे. जेव्हा मनुष्य आपल्या अहंकाराचा भार खाली ठेवतो आणि स्वतःला ईश्वराच्या स्वाधीन करतो, तेव्हा त्याच्या अंतःकरणात विलक्षण शांतता निर्माण होते.

शरणागतीचा सर्वात मोठा अडथळा म्हणजे अहंकार. “मी करतो”, “माझ्यामुळे होते”, “माझे ज्ञान”, “माझी शक्ती”, “माझी योजना” हा भाव मनुष्याला परमेश्वरापासून दूर नेतो. जोपर्यंत कर्तेपणाचा अभिमान आहे, तोपर्यंत खऱ्या शरणागतीला जागा मिळत नाही. म्हणून संत वारंवार सांगतात की भक्तीचा मार्ग हा नम्रतेचा मार्ग आहे.

ज्ञानेश्वर माऊलींच्या जीवनातही हा भाव स्पष्ट दिसतो. त्यांच्याकडे विलक्षण ज्ञान होते, अद्वितीय काव्यप्रतिभा होती, आध्यात्मिक सामर्थ्य होते; पण त्यांनी कधीही स्वतःचे मोठेपण मिरवले नाही. उलट सर्व श्रेय त्यांनी सद्गुरु निवृत्तीनाथ आणि विठ्ठलाच्या चरणी अर्पण केले. हीच खरी शरणागती.

भगवद्गीतेत श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात, “सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज.” या वचनाचा प्रतिध्वनीच ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत ऐकू येतो. येथे धर्मांचा त्याग म्हणजे कर्तव्यांचा त्याग नव्हे, तर मनातील आधारांच्या कल्पनांचा त्याग आहे. आपण अनेक गोष्टींना आपले रक्षणकर्ते समजतो. पैसा, प्रतिष्ठा, सत्ता, विद्या, नातेवाईकहे सर्व काही प्रमाणात उपयोगी असले तरी अंतिम आश्रय देऊ शकत नाहीत. कारण ते स्वतःच नश्वर आहेत. नश्वर वस्तू शाश्वत संरक्षण देऊ शकत नाही.

म्हणून माऊली म्हणतात, “शरणागता शरण्य मीचि एकु.” शरण येण्यास योग्य असा एकमेव मीच आहे. हे वचन अहंकारातून आलेले नाही. कारण येथे बोलणारा श्रीकृष्ण हा व्यक्ती नाही, तर विश्वचैतन्य आहे. जो संपूर्ण सृष्टीचा आधार आहे, तोच अंतिम आश्रयस्थान असू शकतो.

मानवी जीवनात अनेक प्रसंग असे येतात की जिथे सर्व मार्ग बंद झाल्यासारखे वाटतात. बुद्धी निष्प्रभ होते, प्रयत्न अपुरे पडतात, आधार तुटतात. अशा वेळी अनेकांना परमेश्वराची आठवण होते. परंतु शरणागती ही केवळ संकटातील युक्ती नसून जीवनाची वृत्ती आहे. ती संकटापुरती मर्यादित नसते. संकटात देव आठवणे सोपे असते; पण सुखात देव विसरू न देणे ही खरी साधना आहे.

शरणागती म्हणजे निष्क्रियता नाही. काही लोकांना वाटते की सर्व काही देवावर सोपवणे म्हणजे प्रयत्न न करणे. परंतु संतांचा संदेश तसा नाही. आपले कर्तव्य पूर्ण प्रामाणिकपणे करायचे; पण त्याच्या फळाचा आग्रह धरायचा नाही. प्रयत्न आपले, परिणाम त्याचे. कर्म आपले, कर्तेपण त्याचे. ही भावना शरणागतीला जन्म देते.

जेव्हा मनुष्य अशा भावनेने जगतो तेव्हा त्याच्या जीवनातील भीती कमी होऊ लागते. भीतीचे मूळ असते आसक्ती. जे आपले आहे असे वाटते ते गमावण्याची भीती वाटते. पण जेव्हा सर्व काही परमेश्वराचे आहे असा भाव दृढ होतो, तेव्हा गमावण्यासारखे काही उरत नाही. त्यामुळे मन अधिक शांत आणि स्थिर होते.

“त्याचें निवारीं मी जन्म मरण” या वचनाचा आणखी एक सूक्ष्म अर्थ आहे. ईश्वर भक्ताला केवळ मृत्यूनंतर मोक्ष देत नाही, तर जिवंतपणीही मुक्तीचा अनुभव देतो. ज्याच्या अंतःकरणात परमेश्वरावरील पूर्ण विश्वास निर्माण झाला आहे, त्याच्यासाठी प्रत्येक क्षण ईश्वरमय होतो. त्याच्या मनातील द्वेष, मत्सर, लोभ, भय आणि असुरक्षितता हळूहळू नष्ट होऊ लागतात. अशा व्यक्तीचे जीवनच मोक्षाचे रूप धारण करते.

संत तुकाराम महाराज म्हणतात, “शरणागत झालो । तेणे मीपणा मुकलो.” मीपणाचा अंत झाला की परमेश्वराचे दर्शन होते. कारण देव आणि अहंकार एकाच ठिकाणी राहू शकत नाहीत. जिथे “मी” भरून राहतो तिथे “तो” दिसत नाही. आणि जिथे “तो” प्रकट होतो तिथे “मी” विरघळून जातो.

शरणागतीचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे विश्वास. हा विश्वास आंधळा नसतो. तो अनुभवातून निर्माण होतो. जसा जसा साधक ईश्वरावर अवलंबून राहू लागतो, तसा तसा त्याला जीवनातील घटनांमध्ये परमेश्वराची करुणा दिसू लागते. कधी सुखाच्या रूपाने, कधी दुःखाच्या रूपाने, कधी यशाच्या रूपाने, तर कधी अपयशाच्या रूपानेही ईश्वर आपले कल्याणच करीत आहे, याची जाणीव होऊ लागते.

ज्ञानेश्वर माऊलींच्या या ओवीत भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य यांचा सुंदर संगम आहे. भक्ती आहे कारण ईश्वरावर प्रेमपूर्वक शरण जाण्याचा संदेश आहे. ज्ञान आहे कारण जन्म-मरणाच्या बंधनाचे खरे स्वरूप स्पष्ट केले आहे. वैराग्य आहे कारण नश्वर गोष्टींवरील अवलंबित्व सोडण्याची प्रेरणा दिली आहे.

आजच्या काळात या ओवीचे महत्त्व अधिक वाढलेले दिसते. विज्ञान, तंत्रज्ञान, आर्थिक प्रगती आणि माहितीचा महास्फोट असूनही मनुष्य अधिक अस्वस्थ झाला आहे. चिंता, तणाव, असुरक्षितता आणि एकाकीपणा वाढत आहेत. बाह्य साधने वाढली, पण अंतःकरणातील शांती कमी झाली. अशा वेळी ज्ञानेश्वर माऊलींचा संदेश अत्यंत आश्वासक वाटतो. ते सांगतात की खरी सुरक्षा बाह्य गोष्टींमध्ये नाही, तर परमेश्वराच्या आश्रयात आहे.

शरणागती ही पराभवाची नव्हे तर सर्वोच्च विजयाची अवस्था आहे. कारण त्या क्षणी मनुष्य स्वतःच्या मर्यादित शक्तीवरून अमर्याद शक्तीकडे प्रवास करतो. तो स्वतःला हरवत नाही, तर स्वतःचे खरे स्वरूप शोधतो. त्याला कळते की तो केवळ शरीर, मन किंवा बुद्धी नाही; तो परमेश्वराचा अंश आहे.

म्हणूनच या ओवीचा सार असा आहे की जीवनातील सर्व भ्रम, भीती, आसक्ती आणि अहंकार यांचे ओझे बाजूला ठेवून जो परमेश्वराच्या चरणी पूर्ण विश्वासाने शरण जातो, त्याला ईश्वर जन्म-मरणाच्या बंधनातून मुक्त करतो. कारण परमेश्वर हा केवळ पूजेचा विषय नाही; तोच अंतिम आश्रय, अंतिम सत्य आणि अंतिम मुक्ती आहे. शरणागतांसाठी शरण येण्यास योग्य असा तोच एक आहे. आणि ज्याला हा अनुभव प्राप्त होतो, त्याच्या जीवनात मग भीती राहत नाही, अस्थिरता राहत नाही; उरते ती केवळ परमशांती, परमविश्वास आणि अखंड ईश्वरानुभूती. हाच ज्ञानेश्वर माऊलींच्या या अमृतमय ओवीचा गूढ, गहन आणि जीवनाला दिशा देणारा संदेश आहे.