योगशास्त्रात यालाच म्हणतात असंप्रज्ञात समाधी

आतां दुजें हन होतें । कीं एकचि हें आइतें ।
ऐशिये विवंचनेपुरतें । उरेचिना ।। ३०९ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – आतां द्वैत होतें कीं हे स्वरूप स्वतःसिद्ध एकच होतें, असा विचार करण्यापुरतीहि जागा उरतच नाहीं.

“आता द्वैत आहे का ? की हे ब्रह्मरूप एकच आहे, याचा विचार करावाही लागणार नाही, कारण त्याचाही संदेह उरत नाही. त्या अवस्थेत असे काही विचारायची किंवा विचार करण्याची गरजच भासत नाही.”

✨ निरूपण : ‘विवेकाच्याही पलीकडचे ब्रह्मरूप’

१. निवृत्ती आणि निवारणाची अखेरची सीमा
ही ओवी, अध्यात्माच्या त्या परम बिंदूचा स्पर्श करते जिथे विवेक, विचार, संदेह, विवंचना—या साऱ्या गोष्टी मागे राहतात. “दुजें हन होतें की एकच आइतें” हे वाक्य म्हणजे जीवाच्या मनातील अखेरचा प्रश्न आहे—”हे जग काहीतरी वेगळं आहे का? की हे सर्व एकच ब्रह्मरूप आहे?” पण ज्ञानेश्वर माऊली सांगतात की, त्या स्थितीत असा प्रश्नच उरत नाही. कारण “ऐशिये विवंचनेपुरतें उरेचिना”—अगदी शंका विचारण्याचं क्षमतेचंही विसर्जन होतं.
ही अवस्था म्हणजे निरुपाधिक अद्वैत—जिथे कोणतीही द्वैतभावना, विरोध, भेद, तुलना यांना थारा नसतो. म्हणजेच, ‘मी आणि तू’, ‘हे आणि ते’, ‘जग आणि ब्रह्म’ यांचा फरकच राहात नाही. आणि म्हणून, त्या अवस्थेत ‘एक की दोन?’ हा प्रश्नच मूळात उरत नाही.

२. विवंचना म्हणजे अद्वैतप्राप्तीच्या आधीची पायरी
‘विवंचना’ म्हणजे विचार, शंका, संशय. या मार्गावर चालताना साधक अनेक तत्त्वविचार करतो – आत्मा कोण? ब्रह्म काय? हे विश्व खरे की माया? द्वैत का अद्वैत? हे सारे प्रश्न त्याच्या तपश्चर्येचा भाग असतात. पण एकदा आत्मसाक्षात्कार झाला की, ही विवंचनाच संपून जाते. म्हणजे विचारांचा संपूर्ण विसर्जन. जसा अंधारात वाट शोधावी लागते, पण सूर्य निघाला की तो अंधार आणि त्याची विवंचनाही संपून जाते. त्याप्रमाणे, आत्मज्ञानाची प्रभा अनुभवली की, ‘मी कोण?’ किंवा ‘हे एक आहे की अनेक?’ हे प्रश्नच उरत नाहीत.

३. आत्मज्ञानानंतरचे भेदरहित एकत्व
या ओवीत ‘दुजें हन’ म्हणजे द्वैत आहे का? आणि ‘एकचि हें आइतें’ म्हणजे हे सर्वच एक आहे का? हे दोन टोकांचे विचार आहेत. पण आत्मज्ञानी व्यक्ती या दोहोंच्या पलीकडे पोहोचलेली असते. तिला ना द्वैत वाटतं ना अद्वैत, कारण दोन्ही हे मनाच्या ठसठशीत अनुभवात येणाऱ्या भेदभावांवर आधारलेले असतात.
अशा व्यक्तीसाठी ब्रह्मरूपात स्वरूपाचे जाणीवेच्या पलिकडील अस्तित्व असते — जिथे ‘मी पाहतो आहे’, ‘हे आहे’ असा अनुभव नाहीच उरत. जणू सूर्यच सूर्याशी एकरूप झालाय.

४. ‘एक आहे की दोन’ — हाही विचार म्हणजे द्वैत
आपण ज्या क्षणी ‘हे एक आहे का दोन?’ असा विचार करतो, त्या क्षणी आपण मनाच्या पातळीवर आलो. हा विचार म्हणजेच अजूनही काहीतरी भेद मानणं. पण ज्ञानेश्वरीतली ही ओवी स्पष्टपणे सांगते की, त्या स्थितीत असा विचार करण्यासाठीही मन शिल्लक राहत नाही.
कृती, शंका, संशोधन, विचार – हे सारे मनाचे व्यापार. पण मनाचंच विसर्जन झालं की विचारक कोणी उरतं? विचार काय उरतं? आणि विचाराचा विषय काय उरतो? त्यामुळे ज्ञानेश्वर माऊली सांगतात की, या स्थितीत ‘दुजें हन’ किंवा ‘एकचि आइतें’ हे दोन्हीही गळून पडतात.

५. साक्षीभावाचाही अंत — अनुभवाची पराकाष्ठा
साधना करताना आपण अनेकदा ‘साक्षीभाव’ पाळतो — म्हणजे मी साक्षी आहे, जग चाललंय, देह चालतोय, पण मी त्यापासून वेगळा आहे. पण जेव्हा हे साक्षीत्वच गळून पडतं — तेव्हाच खऱ्या अर्थाने ‘ब्रह्मभाव’ येतो. त्या अवस्थेत ‘मी साक्षी आहे’ हे देखील उरत नाही. यालाच म्हणतात — “ब्रह्म साक्षात होणे” आणि तेव्हा प्रश्न, शंका, विवेक, निर्णय – काहीही राहत नाही.

६. शब्दातीत अनुभूती – “जेथे शब्द वाणी पोचत नाही”
उपनिषदात म्हटलं आहे — “यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह” — जिथे वाणी व विचारही पोचू शकत नाहीत, ते ब्रह्म. या ओवीत माऊली त्या अवस्थेचा अनुभवदर्शक आहे. त्या अवस्थेत ‘हे एक आहे’ असंही म्हणता येत नाही आणि ‘हे दोन आहे’ असंही नाही म्हणता येत. कारण ‘म्हणणं’ हाच एक भेदभावाचा प्रकार आहे. अनुभव हा अशब्द आहे, अकल्पनीय आहे. तो केवळ होतो – पण कोणालाही दिसत नाही.

७. ध्यानमार्गाची अंतिम अवस्था — समाधी
ही ओवी ध्यानाच्या किंवा योगसाधनेच्या अंतिम टप्प्याचं वर्णन करते. ‘समाधी’ ही अशी अवस्था आहे जिथे ध्याता, ध्यान आणि ध्येय हे तीनही विलीन होतात. ती अवस्था म्हणजे ‘त्रिपुटी रहित अवस्था’ — आणि हीच अवस्था म्हणजे “विवंचनेपुरते उरेचिना”.
योगशास्त्रात यालाच “असंप्रज्ञात समाधी” म्हणतात – जिथे विचार, भावना, आणि स्मृती या साऱ्यांचा नाश होतो. आणि म्हणूनच, तिथे ‘हे एक आहे की दोन’ हा विचारही होऊ शकत नाही.

८. विवेक आणि विचार हा एक मध्य टप्पा आहे
‘विवेक’ हा साधकाच्या प्रवासातला आवश्यक टप्पा आहे. विवेकाच्या आधारेच आपल्याला सत् आणि असत्, आत्मा आणि देह, शाश्वत आणि क्षणभंगुर यात भेद करता येतो. पण अंतिम स्थितीत जिथे सर्वच काही विलीन झालं आहे, तिथे विवेकही उरत नाही.
ज्ञानेश्वरीचा हा अध्याय (सहावा) ध्यानयोग या विषयावर आहे. त्यात माऊली सतत ध्यानाच्या प्रकारांची, स्थितींची, आणि त्यात होणाऱ्या अडथळ्यांची चर्चा करतात. आणि शेवटी, अशा समाधिस्थ अवस्थेचा उल्लेख करताना ते सांगतात की —
“आता विचारसुद्धा उरलेला नाही. म्हणजे विचार करताहेत का? हेही कळणार नाही.”

९. जीवनात या ओवीचा अर्थ काय?
आपण आपलं रोजचं जीवन सतत निवड, विचार, भेद, मत, आणि शंका यावर आधारलेलं जगतो. आपण नेहमीच काही ना काही विचार करतो — काय योग्य, काय चुक, कोण चांगला, कोण वाईट. पण या ओवीतून असा संदेश मिळतो की, जिथे पूर्ण एकात्मता, समाधी आणि ब्रह्मभाव प्राप्त होतो, तिथे या सर्वांची आवश्यकता संपते.

आपण सतत विचार करतो की – ‘मी ब्रह्म आहे की नाही?’
पण जिथे ‘मी आहे’ हाच विचारच संपतो, तिथे ‘मी ब्रह्म आहे’ हाही विचार उरत नाही. आणि तीच अवस्था म्हणजे निर्विकल्प समाधी.

🔟 संतवाङ्मयातील सादृश्य
तुकाराम महाराज म्हणतात —
“जेथे जातें तेंथे आपणपें । तेथें मीपण चुकलें ।”
म्हणजेच मीपणाची कल्पना जिथे उरत नाही, तेच खरे ब्रह्मस्थान.

एकनाथ महाराज म्हणतात —
“एकु ऐक्याचें थान । जेथें द्वैताची न मान ।”
जिथे एकपण अनुभवले जाते, तिथे द्वैताची कल्पना ही मूर्खपणाच ठरते.

११. आधुनिक मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून
मानसशास्त्रात ‘flow state’ किंवा ‘ego dissolution’ याचा अभ्यास केला जातो. अनेक ध्यान करणारे किंवा psychedelic अनुभव घेणारे लोक सांगतात की – एका क्षणी ‘मी’ असल्याची भावना पूर्णपणे गळून पडते. आणि जणू ते विश्वात विलीन होतात.
ही स्थिती म्हणजेच ज्ञानेश्वरीतील ‘विवंचना शून्य’ अवस्था — जिथे प्रश्न उरत नाही, विचार उरत नाही, आणि ‘मी’ उरत नाही.

🔚 निष्कर्ष : ब्रह्मरूप समरसता
ज्ञानेश्वरी अध्याय सहाव्यातील ही ओवी, ब्रह्मज्ञानाच्या अंतिम टप्प्याचे प्रांजल चित्र देते —
जिथे विवेक संपतो, विचार संपतो, अनुभव करणारा उरत नाही, आणि केवळ ‘स्वरूप’ उरतं — जे ना एक आहे ना अनेक. ते केवळ ‘आहे’ — पण कोणालाही दिसत नाही, कारण पाहणारा ही उरत नाही. ही स्थिती म्हणजे मुक्ती, निर्विकल्प समाधी, ब्रह्मरूप समरसता.

🪷 उपसंहार
“आता हे एक आहे की दोन?” — हा शेवटचा विचारसुद्धा सुटतो, अशी ही अद्वैताची परमोच्च अवस्था. ज्ञानेश्वरीमधील ही ओवी आपल्याला सांगते की, ब्रह्मज्ञान ही केवळ कल्पनेची वस्तू नाही — ती अनुभूती आहे, जिथे विचारही गळून पडतो. त्यामुळे, या ओवीचे चिंतन म्हणजे ‘विचारांच्या पलीकडे जाण्याची वाट’ –
जिथे तत्त्वविचार नसतो, स्वतःपण नसतं, आणि उरतं तेवढंच — ‘ब्रह्मरूप’ स्वरूप.