अंधाऱ्या प्रवाहांत अडकलेल्या जीवात्म्याला ज्ञानेश्वरांनी दिलेलं एक दिव्य आरसपानी दर्शन

जेथ द्वेषाचां आवर्ती दाटत । मत्सराचे वळसे पडत ।
माजी प्रमदादि तळपत । महामीन ।। ७२ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सातवा

ओवीचा अर्थ – जी द्वेषरूपी भोवऱ्यानें दाट भरली आहे व मत्सररूपी वळणे जिला पडलीं आहेत व जिला कर्माकर्मरूपी पूर येत आहे.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी मानवाच्या अंतःकरणातील एक गहन दृश्य उभे केले आहे. बाहेरून शांत दिसणाऱ्या माणसाच्या मनात जेव्हा द्वेष, मत्सर, प्रमाद आणि इतर दोषांचा महासागर उसळतो, तेव्हा अंतर्मनात निर्माण होणारा गोंधळ, अस्थिरता आणि अधोगती यांचे हे अप्रतिम रूपक आहे. ही ओवी अध्यात्माच्या महासागरातल्या त्या प्रवाहाचा शोध घेते, जिथे मनुष्य स्वतःच्या भावनांच्या वादळात हरवतो.

मनातील ‘महामीन’

“महामीन” म्हणजे विशाल मासा – ज्ञानेश्वरांनी येथे मानवी मनाची तुलना एका महासागरातील विशाल माशाशी केली आहे. हा महामीन म्हणजे जीवात्मा — जो या भावनांच्या जलाशयात पोहत आहे. हा जीव कधी वर तर कधी खोलवर, या समुद्राच्या प्रवाहात हरवतो. पण या समुद्रात पाणी साधे नाही – ते द्वेष, मत्सर आणि प्रमादाने गढूळ झालेले आहे. त्यामुळे जीवात्मा कितीही तग धरेल, तरी तो स्वच्छ, शांत, सतेज पाण्यात पोहू शकत नाही.

द्वेषाचां आवर्ती दाटत

द्वेष म्हणजे मनातील सर्वात घनदाट वादळ. जेव्हा कुणाबद्दल द्वेष निर्माण होतो, तेव्हा त्याची ऊर्जा स्वतःवरच उलटते. ज्या प्रमाणे समुद्रात भोवरे तयार होतात आणि त्यात नौका अडकते, तसा हा द्वेष जीवाला अडकवतो. द्वेषाचे स्वरूप इतके सूक्ष्म आहे की तो अनेकदा ‘न्याय’ किंवा ‘कर्तव्य’ म्हणून स्वतःला झाकून घेतो. एखाद्याचा द्वेष करताना आपण विचार करतो — “मी चुकीचा नाही, तो दोषी आहे.” पण या विचारांच्या ओघात आपले मन काळवंडत जाते.

ज्ञानेश्वरांनी “आवर्ती दाटत” असे म्हटले आहे — म्हणजे हा द्वेष एकदा सुरू झाला की थांबत नाही; तो वर्तुळाकार फिरत राहतो. आपण ज्या व्यक्तीचा द्वेष करतो, त्याचाच विचार पुन्हा पुन्हा येतो, जणू भोवऱ्याने आपल्याला फिरवत ठेवले आहे. मन स्थिर राहत नाही. द्वेषाच्या या आवर्तात शांतीचा अंशही उरत नाही. अंतःकरणात सत्त्वगुणाचा प्रकाश मावळतो. हा आवर्त म्हणजेच मोहाच्या समुद्रात बुडवणारा गुप्त प्रवाह आहे.

मत्सराचे वळसे पडत

द्वेषाच्या मागोमाग मत्सर येतो. मत्सर म्हणजे दुसऱ्याच्या यशाचा, सौंदर्याचा, संपत्तीचा किंवा गुणवत्तेचा असह्यपणा. ज्ञानेश्वर “वळसे पडत” म्हणतात — हे किती सूक्ष्म निरीक्षण आहे ! मत्सर थेट झेपावत नाही, तो हळूहळू मनाभोवती गुंडाळला जातो. जसा साप शिकारभोवती वळतो, तसे मत्सर मनाभोवती घट्ट आवळतो.

मत्सराने बांधलेले मन स्वतःचा विकास विसरते. दुसऱ्याच्या उन्नतीकडे बघून आनंद होण्याऐवजी मन दुःखाने जळते. त्यावेळी बुद्धीचा प्रकाश मंदावतो, विवेक लयाला जातो. ज्ञानेश्वर याला “वळसे” म्हणतात कारण हा मत्सर सूक्ष्म धाग्यांनी मनाला बांधून ठेवतो — त्यातून मुक्त होणे कठीण असते.

अध्यात्मिक दृष्ट्या बघितले तर मत्सर म्हणजे ईर्षा — जी अहंकाराच्या गर्भातून जन्मते. “मी कमी का?” या प्रश्नाने मनात वादळ उठते. जो स्वतःला समजून घेतो, त्याच्याकडे मत्सराचा वासही राहत नाही.

माजी प्रमदादि तळपत

‘प्रमाद’ हा शब्द इथे अत्यंत अर्थपूर्ण आहे. प्रमाद म्हणजे निष्काळजीपणा, आळस, आत्मविस्मृती. द्वेष आणि मत्सर या दोन विषांच्या परिणामाने मनावर प्रमादाचा धूर पसरतो. मनुष्य स्वतःच्या आध्यात्मिक उद्दिष्टाला विसरतो.

ज्ञानेश्वर म्हणतात “माजी प्रमदादि तळपत” — म्हणजे या मनरूपी समुद्रात प्रमाद आणि त्यासोबतचे दोष — काम, क्रोध, लोभ, मद, मोह — हे सर्व चमकत आहेत. ‘तळपत’ या शब्दात माऊलीने एक विलक्षण प्रतिमा उभी केली आहे. जणू विषारी जेलीफिश समुद्रात चमकतात तसे हे दोष मनाच्या जलाशयात तेज देतात — पण ते तेज प्रकाशाचे नसते, ते भ्रमाचे असते.

मनुष्याला वाटते की तो आनंदी आहे, पण प्रत्यक्षात तो प्रमादाच्या झगमगाटात बुडत आहे. ही तळप म्हणजे मृगजळ — जी दूरून सोनेरी वाटते पण जवळ गेल्यावर केवळ भ्रम ठरते.

महामीनाचे दुःख

या सर्व आवर्तांत, वळसांत आणि चमकत्या भ्रमांत तो ‘महामीन’ — म्हणजे जीवात्मा — हतबल होऊन फिरत असतो. तो स्वच्छ पाण्यात जाण्याचा प्रयत्न करतो, पण द्वेषाचे आवर्त त्याला खाली खेचतात. मत्सराचे वळसे त्याला घट्ट पकडून ठेवतात. प्रमादाचे तळप त्याला आकर्षित करतात आणि तो दिशाभूल होतो.

ज्ञानेश्वरांनी या प्रतिमेतून सांगितले आहे की, बाह्य जगातले समुद्रसंकट हे काहीच नाही; खरे संकट तर अंतर्मनाच्या या भावनांमध्ये आहे. मानवाच्या आध्यात्मिक प्रवासातील सर्वात मोठी अडथळा ही त्याची स्वतःची भावनिक अस्थिरता आहे.

द्वेष–मत्सर–प्रमाद : मनोविज्ञानाचा त्रिवेणी संगम

ज्ञानेश्वरांची ही ओवी केवळ आध्यात्मिक नाही, ती मानसशास्त्रीयही आहे. ती मनाच्या अंतर्गत हालचाली उलगडते.

द्वेष – मनाला बाहेर ढकलतो.
मत्सर – मनाला घट्ट बांधतो.
प्रमाद – मनाला झोपवतो.

ही तिन्ही एकत्र आली की मन पूर्णपणे अधःपतनाच्या मार्गावर जातं. द्वेषामुळे आपण स्वतःचा शत्रू बनतो, मत्सरामुळे आत्मविश्वास हरवतो, आणि प्रमादामुळे विवेक संपतो. ही त्रिवेणी म्हणजेच अज्ञानाची त्रिशक्ती आहे. जी साधकाच्या मार्गात सर्वांत मोठा अडथळा ठरते.

माऊलींच्या दृष्टिकोनातून – साधकाचा अंतर्गत महासागर

संत ज्ञानेश्वर अध्याय सातव्यात मनाच्या योगस्थितीचा विवेचन करत आहेत. त्यांच्या मते, साधक जेव्हा मनाच्या पातळीवर जगतो, तेव्हा मन म्हणजे महासागर आहे – ज्यात अनेक प्रवाह, लाटा, वादळे असतात. मनात द्वेष आला की एक लाट उठते. मत्सर आला की ती लाट दुसऱ्या दिशेने फिरते. प्रमाद आला की संपूर्ण महासागरात काळोख पसरतो. अशा वेळी जीवात्मा या महासागरात तग धरून राहण्याचा प्रयत्न करतो, पण त्याला किनारा सापडत नाही.
जोवर तो द्वेष, मत्सर, प्रमाद यांना ओळखत नाही, तोवर त्याचा मार्ग अंधारमय राहतो. ज्ञानेश्वर सांगतात — या आवर्तात राहून योगाची स्थिती प्राप्त होऊ शकत नाही.

आत्मज्ञानाचा मार्ग : या आवर्तातून मुक्ती

या ओवीतून माऊली आपल्याला सांगतात की मुक्ती ही बाह्य साधनेने नाही, तर अंतःकरण शुद्धीने येते. जो द्वेषाचा आवर्त ओळखतो, त्याच्याकडे करुणा उगवते. जो मत्सराचा वळसा तोडतो, त्याच्याकडे आनंद येतो. जो प्रमादाचा झगमगाट ओळखतो, त्याच्याकडे जागृती येते. ही ओवी म्हणजे एक अंतर्मुख आरसा आहे. आपण आपल्या मनात डोकावले की जाणवते — द्वेषाने आपले हृदय कधी काळवंडले? मत्सराने आपल्या आनंदावर कधी सावली टाकली? आणि प्रमादाने आपली साधना कधी झोपवली? ही जाणीवच अध्यात्माचा आरंभ आहे.

आधुनिक संदर्भात अर्थ

आजच्या युगात माणूस स्पर्धेच्या महासागरात पोहत आहे. सोशल मीडियावर तुलना, करिअरमध्ये स्पर्धा, समाजात प्रतिष्ठेची झुंज – या सर्वांमुळे द्वेष, मत्सर आणि प्रमाद हे मनात दाटून बसतात. आपण सतत दुसऱ्याच्या यशाकडे पाहत असतो; त्या यशात आपली अपयशाची सावली दिसते आणि आपण अस्वस्थ होतो. या स्थितीत ज्ञानेश्वरांची ओवी एक दीपक आहे – ती सांगते की या भावनांच्या आवर्तातून बाहेर पडले पाहिजे. स्वतःचे मन स्वच्छ ठेवले, तरच आत्मज्ञानाचा प्रकाश दिसेल.

भावार्थाचा निष्कर्ष

ही ओवी साधकाला सांगते — तू महामीन आहेस, तुझं स्वरूप विशाल आहे, पण द्वेष, मत्सर, प्रमाद या लाटांनी तुझं समुद्र गढूळ केलं आहे. या लाटांना थांबव, त्यांना ओळख, आणि तू पुन्हा शांत जलात पोहू शकशील. द्वेषाच्या आवर्तात प्रेम उतरव, मत्सराच्या वळसात समाधान आण, प्रमादाच्या तळपात जागृती निर्माण कर. तेव्हाच तुझं मन महासागर नव्हे तर ‘सरिता’ बनेल. जी परमात्म्याच्या सागरात विलीन होईल.

अर्थानुभवाने म्हणता येईल — ज्ञानेश्वरांच्या या एका ओवीत मानवी मनाचं संपूर्ण नकाशाच आहे. त्यात समुद्राची खोल गूढता, वादळाची शक्ती आणि प्रकाशाचा शोध हे तिन्ही आहे. मनुष्य जर या रूपकातील संदेश समजून घेतो, तर त्याचं जीवन शांततेकडे, प्रेमाकडे, आत्मज्ञानाकडे वळतं. मनातील द्वेष–मत्सर–प्रमाद या अंधाऱ्या प्रवाहांत अडकलेल्या जीवात्म्याला ज्ञानेश्वरांनी दिलेलं एक दिव्य आरसपानी दर्शन.