समत्व ही आत्मदर्शनाची गुरुकिल्ली

म्हणोनि सर्वत्र सदा सम । ते आपणचि अद्वय ब्रह्म ।
हें संपूर्ण जाणे वर्म । समदृष्टीचें ।। ९६ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय पाचवा

ओवीचा अर्थ – म्हणून सर्व ठिकाणीं, सर्व काळ सारखें असणारें जें अद्वय ब्रह्म तेंच आपण आहो, हें जें सम दृष्टीचें तत्त्व, तें तो संपूर्ण जाणतों.

म्हणोनि – म्हणून
सर्वत्र सदा सम – सर्व ठिकाणी सदैव समान
ते आपणचि अद्वय ब्रह्म – तेच आपणच अद्वैत ब्रह्म (एकमेव आत्मस्वरूप)
हें संपूर्ण जाणे वर्म – हे पूर्णत्वाने जाणणे म्हणजेच खरा गुप्त ज्ञानरहस्य (वर्म)
समदृष्टीचें – ज्याला समत्वदृष्टी आहे, अशा महापुरुषाचे

जो जण सर्वत्र कायम समानता पाहतो, त्याला हे ठाऊक असतं की ‘मीच ते अद्वैत ब्रह्म आहे’. हे संपूर्ण समजणं म्हणजेच समदृष्टी असलेल्याचं खऱ्या अर्थानं गुप्त ज्ञान आहे.

ज्ञानेश्वर माऊली येथे ‘समदृष्टी’ या श्रेष्ठ अवस्थेचे वर्णन करत आहेत. ज्याच्या मनात द्वैत नाही. जो कोणत्याही गोष्टीमध्ये उंच-खालचं, चांगलं-वाईट, आपलं-परकं असं भेदभाव करत नाही, अशा महापुरुषाला ‘समदृष्टी’ प्राप्त होते.

१. “सर्वत्र सदा सम” – समता हीच त्याची दृष्टि:
समदृष्टी म्हणजे प्रत्येक गोष्टीत समान ब्रह्म पाहणे. अशा जडलेल्या दृष्टीला कोणतीही परिस्थिती, कुठलीही माणसं, सुख-दुःख, कीर्ती-अपकीर्ती, काहीही विचलित करू शकत नाही. तो सर्वत्र “मीच आहे” – हे पाहतो. झाडामध्ये, माणसामध्ये, शत्रूमध्ये, मित्रामध्ये – सर्वत्र एकच तत्व आहे. या दृष्टिकोनाने पाहणं म्हणजे केवळ बौद्धिक गोष्ट नाही, ही अनुभूती आहे. समत्व म्हणजे बाह्य जगाकडे पाहतानाही स्वतःचंच प्रतिबिंब पाहणं.

२. “ते आपणचि अद्वय ब्रह्म” – आत्मा आणि ब्रह्म एकच आहेत:
समदृष्टी प्राप्त झालेल्या व्यक्तीला हे स्वानुभवाने समजते की “मी हा शरीररूपी व्यक्ती नाही, तर मीच ते अद्वैत ब्रह्म आहे!” “अद्वय” म्हणजे द्वैताचा अभाव – दोनपण नसणं. म्हणजे “मी आणि तू”, “मी आणि ब्रह्म”, “मी आणि विश्व” यात भेद उरतच नाही. हे जे अद्वैत ज्ञान आहे – ते केवळ पुस्तकी नव्हे, तर ते अनुभवगम्य आहे. जणू ‘मी म्हणजे विश्व, आणि विश्व म्हणजे मी’ – अशी सजीव जाणीव होते.

३. “हें संपूर्ण जाणे वर्म” – हेच खरे गुप्त ज्ञान:
ज्ञानेश्वर म्हणतात, अशा समत्वदृष्टीने जे ज्ञान मिळतं, तेच खऱ्या अर्थाने ‘वर्म’ – म्हणजे गूढ, अत्यंत मौल्यवान, अत्यंत सूक्ष्म ज्ञान होय. हे ज्ञान कुठल्याही पुस्तकात पूर्णपणे समजत नाही, हे अनुभवात यावं लागतं. आणि तो अनुभव मिळतो तेव्हा, माणूस स्वतःलाच पूर्ण ब्रह्मरूप म्हणून ओळखतो.

आजच्या काळात याचा अर्थ काय?

आपण सगळे भिन्न भिन्न अनुभव घेतो – कुणी आपला वाटतो, कुणी परका. कुणी आपल्याशी चांगलं वागतो, कुणी वाईट. आपण सतत चुकवतो – की कोणावर प्रेम करायचं, कोणाला नकोसं मानायचं. पण जर आपल्याला “सर्वांमध्येच एकच दिव्यत्व आहे” अशी समत्वाची दृष्टी प्राप्त झाली, तर आपण राग, द्वेष, लोभ, मत्सर यांच्यापासून मुक्त होतो. आपण शांत, स्थिर, प्रेमळ होतो – आणि आयुष्य विवेकपूर्ण आणि आनंददायक होतं.

उपसंहार – आत्मदर्शनाची गुरुकिल्ली:

ही ओवी म्हणजे आत्मदर्शनाची गुरुकिल्ली आहे. समत्व ही गुरुकिल्ली आहे, आणि त्या समत्वातून आपण स्वतःच ब्रह्म आहोत हे उमगणं – हेच अंतिम सत्य. ज्ञानेश्वर माउली म्हणतात की, ही अनुभूती – म्हणजेच जीवनातलं सर्वात मोठं “वर्म”, सर्वात मोठं रत्न आहे.