भविष्यात भारतीयत्व अधिक सक्षम करण्यासाठी काय करावे लागेल ? जाणून घेण्यासाठी पाहा…

भारत म्हणजे केवळ एक देश नाही, तर विविधतेतून उभी राहिलेली एक सांस्कृतिक चेतना आहे. पण आजच्या बदलत्या राजकीय आणि सामाजिक वातावरणात भारतीयत्वाचा अर्थ काय उरतो? राजेशाहीपासून लोकशाहीपर्यंतच्या प्रवासात भारतीयत्व कसे टिकून राहिले? आणि भविष्यात ते अधिक सक्षम करण्यासाठी काय करावे लागेल?
या प्रश्नांचा सखोल वेध घेणारी ज्येष्ठ विचारवंत डॉ. सुनीलकुमार लवटे यांची विशेष मुलाखत…

१. भारतीयत्वाची ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक मुळे:

• डॉ. लवटे यांच्या मते, भारत हे केवळ एक राजकीय राष्ट्र नसून ती एक पूर्वापार चालत आलेली सांस्कृतिक चेतना आहे. प्राचीन वाङ्मयात ‘भारतवर्ष’ ही ओळख स्पष्ट दिसते.
• भारत हा वैविध्याने नटलेला देश आहे. येथील भौगोलिक, भाषिक, धार्मिक आणि सांस्कृतिक वैविध्य हेच भारताचे मोठे बलस्थान आहे. आर्य आणि द्रविड संस्कृतींच्या मिश्रणातून भारताची एक स्वतःची अशी वैशिष्ट्यपूर्ण ओळख निर्माण झाली आहे.

२. ‘भारतीयत्व’ ही अहंकार नसून ती एक अस्मिता आहे

• डॉ. लवटे स्पष्ट करतात की, भारतीय असणे हा केवळ अभिमानाचा विषय नसून ती आपली एक ‘अस्मिता’ (Identity) आहे. आपल्या भाषेशी, साहित्याशी आणि संस्कृतीशी जोडलेले राहूनच आपण जागतिक व्यासपीठावर आपली ओळख टिकवू शकतो.

३. स्वातंत्र्योत्तर भारताची जडणघडण:

• स्वातंत्र्यानंतर भारताचे भाषेच्या आधारावर प्रांतरचना करून प्रशासकीय विकेंद्रीकरण करण्यात आले, ज्यामुळे राज्यांच्या विकासाला गती मिळाली.
• विविध प्रांत, भाषा आणि धर्माचे लोक असूनही, गेल्या ७५ वर्षांत भारताची एकात्मता अबाधित राहिली आहे. “मी भारतीय आहे” ही भावना इथल्या १४० कोटी लोकांची पहिली ओळख आहे.

४. संस्थात्मक विकेंद्रीकरणाचे यश:

• भारताने मोठ्या राज्यांचे विभाजन करून छोटी राज्ये निर्माण केली, ही कृती केवळ प्रशासकीय नव्हती, तर ती ‘विकासाचे विकेंद्रीकरण’ होते. यामुळे स्थानिक गरजांनुसार विकास करणे शक्य झाले आणि प्रत्येक राज्याला मुख्य प्रवाहाशी जोडले गेले.

५. ‘गंगा-जमुनी तहजीब’ – एकतेचे सूत्र

• भारतातील मंदिरे, मशीदी, गुरुद्वारे आणि इतर धार्मिक स्थळे ही विभागणी नसून ती आपल्या सांस्कृतिक समृद्धीचे प्रतीक आहेत. प्रत्येक धर्माच्या अनुयायाने स्वतःची ओळख जपतानाही, ‘भारतीय’ ही प्राथमिक ओळख न सोडणे, हेच आपल्या लोकशाहीचे सर्वात मोठे यश आहे.

६. वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा अभाव (एक वास्तव):

• मुलाखतीतील सर्वात कळीचा मुद्दा म्हणजे – आपण भौतिक प्रगती (तंत्रज्ञान, मोबाईल, इंटरनेट) केली असली, तरी मानसिक प्रगती (Scientific Temper) अजूनही कमी आहे. आपण आजही कष्टाने कमावलेला मोठा वाटा अशा गोष्टींवर खर्च करतो ज्यांचा उत्पादकतेशी संबंध नाही. हे बदलणे काळाची गरज आहे.

७. शिक्षणाचे ‘नागरिक घडवणीत’ रूपांतर:

• डॉ. लवटे यांनी जपान आणि फिनलंडचा उल्लेख करून एक महत्त्वाची सूचना केली आहे. त्यांचे म्हणणे असे की, शिक्षण म्हणजे केवळ पदव्या मिळवणे नव्हे, तर ‘स्वेच्छा नियम पालन’, ‘भ्रष्टाचार मुक्ती’ आणि ‘पारदर्शकता’ ही मूल्ये लहानपणापासूनच मुलांमध्ये रुजवणे होय.

८. भविष्यातील आव्हाने:

• वैज्ञानिक दृष्टिकोन: भारत तंत्रज्ञान आणि विज्ञानाच्या क्षेत्रात प्रगती करत असला, तरी सामाजिक पातळीवर ‘वैज्ञानिक दृष्टिकोन’ अजूनही हवा तितका रुजलेला नाही. अंधश्रद्धा, देव-धर्म आणि जातीच्या पलीकडे जाऊन वैज्ञानिक निष्ठा जोपासणे हे भविष्यातील मोठे आव्हान आहे.
• शिक्षणाचे महत्त्व: केवळ साक्षरता न वाढवता शिक्षण हे ‘माणूस घडवणारे’ आणि ‘नागरिक घडवणारे’ असावे, जसे जपान किंवा फिनलंडमध्ये दिसते.
• आर्थिक आणि सामाजिक सुधारणा: भारतीयांनी आपल्या उत्पन्नाचा मोठा हिस्सा अनुत्पादक गोष्टींवर (उदा. धार्मिक विधी, लग्नकार्य) खर्च करण्याऐवजी मानवी विकास आणि संशोधनावर खर्च करण्याची गरज आहे.

९. ‘आंतरभारती’ ही काळाची गरज:

• ज्याप्रमाणे साने गुरुजींनी ‘आंतरभारती’ची संकल्पना मांडली होती, ती आज अधिक समर्पक वाटते. विविध भाषांमधील साहित्याचा अनुवाद आणि आदान-प्रदान करून एका प्रांताने दुसऱ्या प्रांताला समजून घेणे, यामुळेच भारताची एकात्मता अधिक घट्ट होईल.

१०. २०४७ पर्यंतचा भारताचा अजेंडा:

• आपल्याला जर खऱ्या अर्थाने महासत्ता व्हायचे असेल, तर केवळ जीडीपी वाढवून चालणार नाही, तर तो विकास ‘मानवी चेहरा’ असलेला असावा. जिथे माणूस केंद्रस्थानी असेल आणि जिथे धर्म, जात आणि पंथाच्या भिंती ओलांडून ‘मानवता’ हाच धर्म असेल, असा भारत घडवण्याचे लक्ष्य आपण ठेवले पाहिजे.

११. भारतीयत्वाची समृद्धी:

• डॉ. लवटे यांच्या मते, भविष्यातील भारताला एक प्रगल्भ, वैज्ञानिक, उदारवादी, धर्मनिरपेक्ष आणि अंधश्रद्धा मुक्त राष्ट्र म्हणून घडवणे ही आपली सामूहिक जबाबदारी आहे.
• “सत्यमेव जयते” आणि “सत्यम शिवम सुंदरम” या मूल्यांना प्रमाण मानून भारताने महासत्तेकडे केलेली वाटचाल अधिक सक्षम करणे शक्य आहे.

डॉ. लवटे यांचा दृष्टिकोन ‘आधुनिकता’ आणि ‘परंपरा’ यांच्यातील समतोल राखण्यावर भर देतो. आपण प्रगत होऊ शकतो, पण ते होण्यासाठी आपल्या मूळ मूल्यांचा त्याग न करता, आधुनिक विज्ञानाची कास धरणे हीच भविष्यातील प्रगतीची गुरुकिल्ली आहे.

डॉ. लवटे यांचा असा विश्वास आहे की, भारताचे सामर्थ्य त्याच्या ‘विविधतेतील एकतेत’ आहे, परंतु भविष्यात अधिक प्रगती करण्यासाठी आधुनिक विज्ञान आणि मानवी मूल्यांचा समन्वय साधणे अत्यंत आवश्यक आहे.

( संकल्पना – संपादनः राजेंद्र घोरपडे )