राजाच्या आज्ञेची अक्षरे उमटलेला साधा चामड्याचा तुकडा संपूर्ण राज्यात अमूल्य ठरतो; कारण त्याचे मूल्य चामड्यात नसून त्यामागील राजसत्तेत असते. ज्ञानेश्वर माऊली या अत्यंत साध्या दृष्टांतातून भक्तीचे एक कालातीत रहस्य उलगडतात—माणसाचे खरे मूल्य त्याच्या रूपात, संपत्तीत किंवा सामर्थ्यात नसून त्याच्या जीवनावर उमटलेल्या भगवंताच्या कृपामुद्रेत असते.भगवंताच्या नामाचा,स्मरणाचा आणि संतसंगाचा स्पर्श झाला की सामान्य शब्द मंत्र बनतो,सामान्य मनुष्य संतत्वाकडे वाटचाल करतो आणि सामान्य जीवनही परमप्राप्तीचा मार्ग बनते.ही ओवी आपल्याला बाह्य वैभवापेक्षा अंतःकरणातील ईश्वरी अधिष्ठानाचे महत्त्व शिकवणारी,भक्तीचा खरा अर्थ उलगडणारी आणि जीवनाला शाश्वत दिशा देणारी आहे.

राजेंद्र घोरपडे, मोबाईल - 9011087406

राजाज्ञेचीं अक्षरें आहाती । तियें चामा एका जया पडती ।
तया चामासाठीं जोडती । सकळ वस्तु ।। ४५३ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – राजाच्या हुकमाची अक्षरें ज्या एका कातड्यांवर उमटलेली आहेत. त्या तुकड्याच्या मोबदल्यांत सर्व पदार्थ प्राप्त करून घेता येतात.

ज्ञानेश्वर माऊली या ओवीत अत्यंत साध्या व्यवहारातील उदाहरण देऊन अध्यात्मातील एक अतिशय गहन सत्य उलगडून दाखवतात.एखाद्या राजाची आज्ञा जर साध्या कागदावर किंवा चामड्याच्या तुकड्यावर लिहिलेली असेल,तर त्या कागदाला किंवा त्या चामड्याला स्वतःचे असे काही मूल्य नसते.त्याचे मूल्य त्या वस्तूमध्ये नसून त्यावर अंकित झालेल्या राजाच्या अधिकारात असते.एक साधा चामड्याचा तुकडा बाजारात फारसा किंमतीचा नसतो;परंतु त्याच चामड्यावर राजाची मुद्रा आणि आज्ञा उमटली की तो अमूल्य होतो.त्याच्या मोबदल्यात धन,धान्य,वस्त्रे,जमीन,घोडे,रत्ने किंवा राज्यातील कोणतीही वस्तू मिळविता येते.कारण लोक त्या चामड्याची किंमत करत नाहीत,तर त्या चामड्यामागे उभ्या असलेल्या राजसत्तेची किंमत करतात.त्या अक्षरांमध्ये राजाची इच्छा,अधिकार आणि सामर्थ्य सामावलेले असते.

माऊलींचा हेतू केवळ राजव्यवहार सांगण्याचा नाही.या उदाहरणातून ते भगवंताच्या नामाचे,भगवंताच्या वचनाचे आणि भगवंताशी जोडलेल्या प्रत्येक साधनाचे सामर्थ्य सांगत आहेत.जगात अनेक गोष्टी वरकरणी सामान्य दिसतात;पण त्यांच्यामध्ये जर परमेश्वराचा स्पर्श झाला,तर त्या असामान्य बनतात. सामान्य दगड देवाच्या मूर्तीचे रूप धारण करतो,सामान्य पाणी तीर्थ बनते,सामान्य शब्द मंत्र बनतो,सामान्य मनुष्य संत बनतो आणि सामान्य जीवन परमात्मप्राप्तीचा मार्ग बनतो.हे परिवर्तन बाह्य स्वरूपामुळे होत नाही,तर त्यामध्ये प्रकट झालेल्या ईश्वरी सामर्थ्यामुळे होते.

आजच्या व्यवहारात आपण चलनी नोटेचे उदाहरण पाहतो.शंभर रुपयांची नोट ही केवळ कागदाचा तुकडा असते.त्या कागदाची किंमत काही पैशांपेक्षा अधिक नसते.पण त्या कागदावर शासनाची मान्यता असल्यामुळे तो शंभर रुपयांचे मूल्य धारण करतो.तो कागद जाळला तर राख होते;पण तोच कागद व्यवहारात ठेवला तर अन्न,वस्त्रे,औषधे आणि आवश्यक वस्तू मिळवून देतो.किंमत कागदाची नसते,तर त्यावरील अधिकृत शिक्क्याची असते.अगदी त्याचप्रमाणे मानवी शरीर हे पंचमहाभूतांनी बनलेले आहे.शरीर स्वतःमध्ये विशेष नाही;पण त्यामध्ये परमात्म्याचे चैतन्य आहे म्हणून त्याला महत्त्व आहे. चैतन्य निघून गेले की तेच शरीर कोणी घरात ठेवत नाही.

यातून माऊली साधकाला एक अत्यंत महत्त्वाचा संदेश देतात.आपण बहुतेक वेळा बाह्य रूपाला महत्त्व देतो.सुंदर वस्त्र,मोठे घर,पैसा,पद,प्रतिष्ठा यालाच मूल्य मानतो.पण अध्यात्म सांगते की खरी किंमत बाह्य वस्तूंमध्ये नसून त्या वस्तूंच्या मागे असलेल्या तत्त्वात आहे.ज्या मनामध्ये भगवंताचे स्मरण आहे ते मन पवित्र आहे.ज्या मुखामध्ये भगवंताचे नाम आहे ते मुख धन्य आहे.ज्या हातांनी सेवा केली ते हात पूजनीय आहेत.ज्या डोळ्यांनी सर्वत्र परमेश्वर पाहिला ते डोळे खऱ्या अर्थाने उघडलेले आहेत.

या ओवीत “राजाज्ञेची अक्षरे” हा शब्द अत्यंत अर्थपूर्ण आहे.अक्षरे म्हणजे केवळ लिहिलेली चिन्हे नव्हेत.ती राजाच्या इच्छेची अभिव्यक्ती आहेत. त्याचप्रमाणे वेद,उपनिषदे,गीता आणि संतवाङ्मय ही केवळ पुस्तकातील अक्षरे नाहीत.त्यामध्ये परमेश्वराची इच्छा,ज्ञान आणि कृपा व्यक्त झालेली आहे. म्हणून त्यांचा आदर करणे म्हणजे कागदाचा आदर करणे नव्हे;तर त्या ज्ञानस्वरूप परमात्म्याचा आदर करणे होय.

ज्ञानेश्वर माऊलींनी नवव्या अध्यायात भक्तीचे जे रहस्य सांगितले आहे,त्यामध्ये ही ओवी अत्यंत महत्त्वाची आहे.भगवंत म्हणतात की माझ्याशी ज्या कोणत्याही साधनाने संबंध जोडला जातो,ते साधन महान होते.तुळशीचे पान सामान्य आहे;पण भगवानाला अर्पण झाले की ते पूजनीय होते.गंगाजल हे पाणीच आहे; पण त्याला तीर्थत्व प्राप्त होते.प्रसाद हा अन्नच असतो;पण तो कृपारूप बनतो.नाम हा शब्दच असतो; पण त्यामध्ये अनंत जन्मांचे पाप नष्ट करण्याची शक्ती असते.

आपल्या जीवनातही हे तत्त्व लागू होते.एखादा मनुष्य मोठा विद्वान असला,संपन्न असला,अधिकारवंत असला,तरी जर त्याच्या जीवनात भगवंताचा आधार नसेल,तर त्याची सारी संपत्ती नश्वर आहे.पण एखादा गरीब,अशिक्षित,साधा भक्त जर अखंड भगवत नामात रंगलेला असेल,तर तो परमेश्वराच्या दृष्टीने श्रेष्ठ आहे.कारण त्याच्या जीवनावर ईश्वराच्या कृपेची मुद्रा उमटलेली आहे.

संत तुकाराम महाराज म्हणतात,”धन्य आजि दिन झाला,संतांचे दर्शन झाले.” संतांचे शरीर इतरांसारखेच असते;पण त्यांच्या अंतःकरणात भगवंत अखंड जागृत असतो.म्हणून त्यांच्या दर्शनाने मनाला शांती मिळते.त्यांच्या वचनाने जीवनाला दिशा मिळते.त्यांच्या सहवासाने मनातील विकार कमी होतात. त्यांचे सामर्थ्य त्यांच्या शरीरात नसते;ते भगवंताशी असलेल्या अखंड ऐक्यात असते.

या ओवीचा आणखी एक सूक्ष्म अर्थ असा आहे की मनुष्य स्वतःला अनेकदा क्षुद्र समजतो.”मी सामान्य आहे,माझ्याकडे काही नाही,माझ्यात क्षमता नाही,” असा न्यूनगंड बाळगतो. पण भगवंताशी संबंध जोडला की सामान्य मनुष्यही असामान्य कार्य करू शकतो.वाल्मीकी पूर्वी दरोडेखोर होते; भगवन्नामाने ते आदिकवी झाले.अंगुलीमाळ हिंस्र होता;बुद्धांच्या कृपेने संत झाला.सावता माळी,गोरा कुंभार,सेना न्हावी,नरहरी सोनार,चोखामेळा—हे सर्व सामान्य जीवन जगणारे होते;पण भगवंताच्या भक्तीने ते अमर झाले.

म्हणून माऊली सांगतात की स्वतःच्या क्षमतेवर गर्व करू नका आणि स्वतःच्या मर्यादांमुळे खचूही नका.परमेश्वराची कृपा मिळाली की अशक्य वाटणारे कार्यही सहज घडते.सूर्य स्वतः प्रकाश देतो;पण चंद्राचा प्रकाश सूर्यामुळेच असतो.तसेच भक्ताचे तेज हे भगवंतामुळेच असते.

राजाच्या आज्ञेचा तुकडा हातात असणारा मनुष्य निर्धास्तपणे राजदरबारात जातो.कारण त्याला माहिती असते की माझ्या हातात राजाचा शब्द आहे. त्याचप्रमाणे ज्याच्या मुखी भगवंताचे नाम आहे,ज्याच्या हृदयात भगवंतावर अखंड विश्वास आहे,त्याला संसाराची भीती राहत नाही.संकटे येतात,दुःख येते,अपमान होतो,नुकसान होते;पण त्याचे अंतःकरण ढळत नाही.कारण त्याला परमेश्वराच्या आश्रयाची खात्री असते.

भक्ती म्हणजे भगवंताकडे काही मागण्याचे साधन नाही.भक्ती म्हणजे स्वतःला भगवंताच्या इच्छेशी जोडून घेणे.जसे राजाच्या आज्ञेमुळे चामड्याचा तुकडा मौल्यवान होतो,तसे भगवंताच्या इच्छेप्रमाणे जगणारे जीवन धन्य होते.त्या जीवनात अहंकार राहत नाही,अपेक्षा राहत नाही,स्वार्थ राहत नाही.ते जीवन परमेश्वराच्या कृपेचे माध्यम बनते.

आज माणूस अनेक गोष्टी मिळविण्यासाठी धडपडतो.पैसा,प्रतिष्ठा,सत्ता,कीर्ती,मान-सन्मान यासाठी आयुष्य खर्च करतो.पण या सर्व गोष्टी नश्वर आहेत. मृत्यूच्या क्षणी यांपैकी काहीही सोबत जात नाही.मात्र भगवंताचे नाम,केलेली भक्ती,केलेली सेवा आणि शुद्ध अंतःकरण—हेच आत्म्यासोबत राहते.म्हणून संतांनी वारंवार सांगितले की भगवंताचे नाम हेच सर्वश्रेष्ठ धन आहे.

ज्ञानेश्वर माऊलींचा हा दृष्टांत आपल्याला शिकवतो की मूल्य वस्तूचे नसते,तर त्या वस्तूमध्ये प्रकट झालेल्या परमसत्तेचे असते.म्हणून आपल्या जीवनात भगवंताचे नाम,भगवंताचे स्मरण,संतांचा सहवास आणि निष्काम सेवा यांना स्थान दिले,तर साधे जीवनही परममूल्यवान बनते.जसे राजाच्या आज्ञेने चामड्याचा तुकडा सर्व वस्तू मिळवून देतो,तसे भगवंताच्या नामरूपी अमोघ आज्ञेने भक्ताला संसारातील क्षणिक सुखच नव्हे,तर शाश्वत शांती, आत्मज्ञान,भगवद्प्रेम आणि अखेरीस परमेश्वराची अखंड प्राप्ती होते.हाच या ओवीचा गूढ,गहन आणि जीवनाला दिशा देणारा अमृतमय संदेश आहे.