राष्ट्रे केवळ आपल्या विजयाच्याच नव्हे, तर पराभवाच्या स्मृतीही कशा जपतात, याचे जगातील सर्वोत्तम उदाहरण म्हणजे हवाईमधील पर्ल हार्बर. ७ डिसेंबर १९४१ रोजी झालेल्या जपानी हल्ल्यातील अमेरिकेच्या दारुण पराभवाला लपविण्याऐवजी, त्याचे रूपांतर अमेरिकेने इतिहास, देशभक्ती, राष्ट्रीय सुरक्षा आणि पर्यटनाच्या जिवंत स्मारकात केले आहे. ज्येष्ठ पत्रकार व जगप्रवासी जयप्रकाश प्रधान यांच्या नजरेतून या स्मारकाचा घेतलेला हा अनुभव इतिहासाच्या जखमा जपण्यामागील राष्ट्रधर्मही उलगडून दाखवतो.

लेखक - जयप्रकाश प्रधान (ज्येष्ठ पत्रकार आणि जगप्रवासी)

एका भटक्याची डायरी

दुसऱ्या महायुद्धात अमेरिकेच्या हवाई येथील बेटांवरील ‘पर्ल हार्बर’ येथे जबरदस्त बाँबवर्षाव करून जपानने अमेरिकेची दाणादाण उडवली. पण आपल्या या दारुण पराभवाचा इतिहासही अमेरिकेने अतिशय उत्कृष्टपणे जतन केला आहे. ‘पर्ल हार्बर नॅशनल हिस्टॉरिक लँडमार्क अँड अॅरिझोना मेमोरियल’ हे स्मारक म्हणजे त्याचे उत्तम उदाहरण. हवाई बेटांवरील पंधरा दिवसांच्या मुक्कामात होनोलुलू या राजधानीच्या शहरापासून सुमारे अर्ध्या तासाच्या अंतरावर असलेल्या या स्मारकाला मी व पत्नी जयंतीने आवर्जून भेट दिली.

७ डिसेंबर १९४१ ला जपानी विमानांनी,विमानवाहू बोटी व जहाजे यांच्या साहाय्याने अमेरिकेतील पर्ल हार्बरवर जबरदस्त हल्ला केला. अमेरिकेचं प्रचंड नुकसान झालं पण पराभव असो, की विजय, त्याचं पर्यटन आकर्षण करण्यात अमेरिका अत्यंत हुशार. त्याच दृष्टीने ‘पर्ल हार्बर नॅशनल हिस्टॉरिक लँडमार्क अँड अॅरिझोना मेमोरियल’ची उभारणी करण्यात आली. हे स्मारक एकूण तीन टप्प्यांत पाहता येते. आणि तेही पूर्णतः मोफत. सुरुवातीलाच म्युझियम असून ते पाहायला गेलो. पर्ल हार्बरवर जपानने केलेल्या हल्ल्याची माहिती येथे वाचायला मिळते. हल्ल्यातून शिल्लक राहिलेल्या नानाविध प्रकारच्या वस्तू तेथे स्मृती म्हणून मांडण्यात आल्या आहेत. युद्ध नौकांवरील सैनिकांनी आपल्या नातेवाईकांना अगदी शेवटच्या दिवशी लिहिलेली पत्रे येथे लावलेली आहेत. अॅरिझोना या युद्धनौकेची माहितीही दिली आहे. ही नौका युद्ध समोर ठेऊनच बांधण्यात आली होती. पण प्रत्यक्ष समुद्रात शत्रूशी लढण्यासाठी मात्र तिचा उपयोग केला गेला नव्हता. या प्रदर्शनात ‘अॅरिझोना’ बोटीच्या ‘युद्ध आखणी’ खोलीत मिळालेल्या खाद्यपदार्थांच्या काचेच्या बश्या व चहाचे भांडे, स्मृती म्हणून आवर्जून ठेवण्यात आले आहे.

या प्रदर्शनानंतर, शेजारच्या एका चित्रपटगृहात, पर्ल हार्बरवरील हल्ल्याचा सुमारे वीस-पपंचवीस मिनिटांचा माहितीपट दाखविण्यात येतो. एकावेळी २००-२५० नागरिक तो पाहू शकतात. हा माहितीपट खरोखरच पाहण्यासारखा आहे. पर्ल हार्बरवरील हल्ल्याचे पूर्ण चित्र आपल्यासमोर उभे राहते. वस्तुतः त्या हल्ल्याच्या तीन पूर्वसूचना मिळाल्या होत्या. पण काही अधिकाऱ्यांनी त्याकडे दुर्लक्ष केले. त्याबाबतचा तपशील आणि फोटो दाखविण्यात येतात. जपानच्या हवाईदलाच्या विमानांनी केलेले अचूक हल्ले, बुडलेल्या लहानमोठ्या बोटी, सर्वत्र लागलेल्या भीषण आगी आणि उडालेला एकच गोंधळ याचे अतिशय उत्कृष्ट चित्रण त्यात पाहावयास मिळते. यातले काही चित्रीकरण कदाचित नंतर तयार केले असेलही पण तो सारा इतिहास आपल्या डोळ्यासमोर उभा राहतो. अमेरिकेचा दारुण पराभव आपण प्रत्यक्ष पडद्यावर पाहतो. आणि विशेष म्हणजे अमेरिकाही हा पराभवाचा इतिहास कोणापासून काहीही लपवून ठेवत नाही.

जपानने अत्यंत धाडसी पाऊल उचलून, एवढ्या लांबून येऊन हे हल्ले केले. त्यातील नुकसानीच्या आकडेवारीवरून या भीषण हल्ल्याची सहज कल्पना येते. यात अर्थातच अमेरिकेचे प्रचंड नुकसान झाले. त्यांची १८८ विमाने नष्ट झाली. माइनस्वीपर आणि सहा मोठ्या युद्धनौका, तीन डिस्ट्रॉयर्स, दोन छोट्या बोटी बुडविल्या, चार युद्धनौका, तीन क्रूझर्स निकामी झाल्या. एकूण २३३३ सैनिक आणि ५५ अन्य रहिवासी ठार झाले. अॅरिझोना, मेरीलँड, युवाह, व्हर्जिनिया आदी युद्धनौका बुडाल्या. त्यामानाने जपानचे नुकसान कमी झाले. त्यांची २९ विमाने, चार मिजेट सबमरीन्स, ६५ वैमानिक मारले गेले. सात डिसेंबरला सकाळी दोन हल्ल्यांत जपानने अमेरिकेची अशी दाणादाण उडवली. तिसऱ्या हल्ल्याचीही योजना होती पण तो कदाचित जपानला महागात पडला असता. त्यामुळे ती कारवाई रद्द करून जपानी जहाजे माघारी वळली. हा सर्व युद्ध इतिहास आपल्याला या माहितीपटाद्वारे समजतो.

आता तिसऱ्या टप्प्यात अॅरिझोना मेमोरियल प्रत्यक्ष पाहण्यासाठी नेण्यात येते. लांबूनही ते पांढरेशुभ्र स्मारक स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे त्याची चांगली छायाचित्रे घेता येतात. नौदलाच्या एका मोठ्या तराफ्यासारख्या बोटीतून आम्हाला प्रत्यक्ष स्मारकाच्या ठिकाणी नेण्यात आले. साधारणतः २२५-२५० पर्यटक त्यावेळी सोबत होते. हवाई हल्ल्यात बुडलेली अॅरिझोना बोट समुद्रात तशीच ठेवण्यात आली असून, तिच्या धुरांड्याचा दोन-सव्वादोन फुटांचा भाग समुद्राच्या पृष्ठभागावर आहे. बोटीचे काही अवशेष स्मारकाच्या जवळच पाण्यात दिसतात. तसेच अन्य बुडलेल्या बोटींच्या जागा कळाव्यात म्हणून तेथे पाण्याच्या वर चबुतरे बांधले आहेत. या युद्धात धारातीर्थी पडलेल्या सर्व जवानांची नावे संगमरवरी भिंतीवर कोरलेली आहेत. हे स्मारक पाहण्यासाठी, त्यांची छायाचित्रे घेण्यासाठी चांगला वेळ देण्यात येतो. युद्धाचे, त्यात नुकसान झालेल्या बोटींचे वगैरे स्वरूप आपल्या लक्षात येते. अमेरिकेनेच आपल्या पराभवाची मांडणी पर्यटकांसाठी अतिशय उत्कृष्टपणे केली आहे.

या भेटीच्या वेळी कायमची लक्षात राहिलेली गोष्ट म्हणजे टाचणी पडली तरी ऐकू येईल अशी येथील शांतता आणि धीरगंभीर वातावरण. बोटीतून २००-२२५ पर्यटक स्मारकाच्या ठिकाणी उतरतात. स्मारकाच्या जागेत, नाविकदलाचा फक्त एक जवान उपस्थित होता. कोणीही काहीही बोलत नाही, सांगत नाही… त्या जागेचे महत्त्व लक्षात घेऊन पर्यटक अत्यंत शांत वातावरणात ते स्मारक पाहत असतात. त्याची छायाचित्रे घेतात. काहीही आवाज नाही, गडबड नाही. साधारणतः अर्ध्या तासात बोट नवीन प्रवाशांना घेऊन येते. दोनशे सव्वा दोनशे पर्यटक खाली उतरतात. मग स्मारक पाहून झालेले पर्यटक बोटीत चढतात. सारे काही शिस्तीत सुरू असते. कोणाला काहीही सांगण्याची जरुरी नसते…

याच पार्श्वभूमीवर भारतातल्या कारगिल येथे धारातीर्थी पडलेल्या जवानांच्या स्मारकाची भेट आठवली… गडबड, गोंधळ, सेल्फीसाठी धक्काबुक्की, बाजूच्या कॅन्टीनमधून जोरात समोसाची ऑर्डर…

अॅरिझोना मेमोरियलमधील धीरगंभीर वातावरण जणू त्याचे महात्म्य सांगत होते… हे स्मारक १९६२ मध्ये बांधण्यात आले. दरवर्षी किमान २० लाख पर्यटक त्याला भेट देतात.

पराभवाच्या स्मृती जपण्यामागचे उद्देश –

पर्ल हार्बरच्या पराभवाच्या (किंवा हल्ल्याच्या) स्मृती जपण्यामागे अमेरिकेचे अनेक उद्देश आहेत.

इतिहास विसरू नये – ७ डिसेंबर १९४१ रोजी जपानने पर्ल हार्बरवर अचानक हल्ला केला. या हल्ल्यात २,४०० हून अधिक अमेरिकन सैनिक आणि नागरिक मृत्यूमुखी पडले. या घटनेची आठवण ठेवणे म्हणजे इतिहासातील मोठा धडा जपणे.

हुतात्म्यांना श्रद्धांजली – पर्ल हार्बर स्मारक हे त्या सैनिकांच्या बलिदानाचे प्रतीक आहे. त्यांच्या स्मृतीला आदर देणे हा मुख्य उद्देश आहे.

राष्ट्रीय एकात्मता – या हल्ल्यानंतर अमेरिका एकत्र आली आणि दुसऱ्या महायुद्धात पूर्ण ताकदीने उतरली. त्यामुळे ही घटना राष्ट्रीय ऐक्याचे प्रतीक मानली जाते.

सुरक्षेचा धडा – अचानक हल्ल्यांपासून सावध राहणे, गुप्तचर यंत्रणा मजबूत ठेवणे आणि संरक्षण व्यवस्था सतत सज्ज ठेवणे हा संदेश या स्मृतीतून दिला जातो.

देशभक्तीची प्रेरणा – शालेय विद्यार्थी, सैनिक आणि पर्यटकांना इतिहासाची जाणीव करून देण्यासाठी या स्मृती जपल्या जातात.

युद्धाचे वास्तव समजावणे – युद्धाचे परिणाम किती भीषण असतात, याची जाणीव करून देणे आणि भविष्यात शांततेचे महत्त्व अधोरेखित करणे.

अमेरिका पराभवाची आठवण का जपते?

अनेक देश आपल्या विजयाच्या स्मृती जपतात, पण अमेरिका आपल्या वेदनादायक पराभव किंवा हल्ल्यांच्या स्मृतीही जपते. कारण त्यातून पुढील पिढ्यांना सतर्कता, त्याग आणि राष्ट्रीय सुरक्षेचे महत्त्व समजते. पर्ल हार्बरनंतर अमेरिकेने संरक्षण, नौदल आणि गुप्तचर व्यवस्था मोठ्या प्रमाणात बळकट केली. म्हणून पर्ल हार्बर हे पराभवाचे स्मारक नसून “स्मरण, बलिदान आणि सतर्कतेचे राष्ट्रीय प्रतीक” म्हणून पाहिले जाते.

युद्धाच्या इतिहासाचा अभ्यास करणारे अनेक इतिहासकार असे नमूद करतात की, राष्ट्रे केवळ आपल्या विजयांची नव्हे तर आपल्या चुका, हानी आणि संकटांचीही स्मृती जपतात. त्यामुळे भविष्यात त्याच चुका टाळता येतात आणि राष्ट्रीय ओळख अधिक दृढ होते.