जीव आणि परमात्मा यांचे नाते

जैसा उदकाचेनि आयुष्यें रसु । कां गगनाचेनि मानें अवकाशु ।
तैसा माझेनि रुपें रूपसु । पुरुष तो गा ।। ३९७ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – ज्याप्रमाणें जेथपर्यंत पाणी आहे, तेथपर्यंत ओलावा आहे, अथवा आकाशाच्या बरोबरीनें पोकळी आहे, त्याप्रमाणें माझ्या रुपानें तो पुरुष रूपवान् आहे.

संत ज्ञानेश्वरांची ही ओवी जरी लहान असली तरी तिच्यात संपूर्ण अध्यात्म दडलेले आहे. या ओवीतून जीव आणि परमात्मा यांचे नाते उलगडून दाखवले आहे.

आपण सर्वजण रोज पाणी पाहतो. पाणी हे केवळ एक द्रव आहे असे आपल्याला वाटते, पण त्या पाण्यातला गोडवा, त्याचा थंडावा, ताजेपणा हाच त्याचा प्राण आहे. जर पाण्याला थंडावा नसेल, तर ते पाणी उष्ण द्रव होईल. जर त्याला रस नसेल, तर ते पाणी पाणीच राहणार नाही. म्हणून पाण्याचा “रस” हा त्याचा प्राण आहे. पाण्याचे अस्तित्व आणि त्याचा रस हे दोन वेगळे नाहीत. पाणी आहे म्हणून रस आहे, आणि रस आहे म्हणून पाणी ओळखू येते.

आता दुसरी उपमा पाहूया. आकाश म्हणजे गगन. आकाशाचा स्वभावच व्यापणारा, रिकामा, विशाल असा आहे. आपण जिथे पाहतो तिथे आकाश दिसते, पण त्याचे मोजमाप नाही. आकाश आणि अवकाश वेगळे नाहीत. आकाश म्हणजेच अवकाश. आकाशाशिवाय अवकाश असू शकत नाही, आणि अवकाशाशिवाय आकाशाची कल्पनाही होत नाही. हे दोन्ही एकमेकांपासून अविभाज्य आहेत.

संत ज्ञानेश्वर म्हणतात की, जसे पाणी आणि रस वेगळे नाहीत, जसे आकाश आणि अवकाश वेगळे नाहीत, तसेच जीव आणि परमेश्वर वेगळे नाहीत. जीवाचे जे काही रूप आहे, त्याला जी काही चेतना आहे, ती फक्त आणि फक्त परमेश्वरामुळे आहे. माझ्या रूपानेच तो पुरुष रूपसंपन्न आहे, असे भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत.

आपण स्वतःला स्वतंत्र समजतो. आपण काम करतो, विचार करतो, अनुभवतो, हसतो, रडतो – हे सर्व आपल्यामुळे घडते असे आपण मानतो. पण ज्ञानेश्वर सांगतात की हे आपल्यामुळे नाही, तर आपल्या आत असलेल्या परमेश्वरामुळे आहे. जसा दिवा आहे, पण त्यात वीज नसेल तर तो अंधारच देईल, तसेच मनुष्याचा शरीररूप दिवा आहे, पण त्यात ईश्वराचे चैतन्य आहे म्हणून तो जिवंत आहे. हे चैतन्य जर नाहीसे झाले, तर मनुष्य केवळ एक मृतदेह ठरतो.

या ओवीतून एक फार मोठा आध्यात्मिक संदेश आहे. तो म्हणजे – जीव आणि ईश्वर हे दोन नाहीत. आपण सर्वजण ईश्वराचेच रूप आहोत. आपले अस्तित्व ईश्वरामुळे आहे. आपण स्वतंत्र नाही, तर त्या अखंड चैतन्याच्या लहरी आहोत.

जसे समुद्र आहे आणि त्यातून असंख्य तरंग उठतात. प्रत्येक तरंग स्वतःला वेगळा समजतो. पण खरं पाहिलं तर तो समुद्राशिवाय काहीच नाही. तरंगाचे अस्तित्व समुद्रामुळेच आहे. समुद्र नसेल तर तरंग नाही. तसेच जीवाचे अस्तित्व परमेश्वरामुळेच आहे. परमेश्वराशिवाय जीव स्वतंत्र राहू शकत नाही.

ज्ञानेश्वरांनी वापरलेल्या उपमा फारच साध्या आणि जीवनाला भिडणाऱ्या आहेत. पाणी आणि त्याचा रस हे आपण दररोज अनुभवतो. आकाश आणि अवकाश हेही आपल्या डोळ्यांसमोर आहेत. या गोष्टींच्या आधारे ते सांगतात की जीव आणि परमेश्वर यांचे नाते अविभाज्य आहे.

आपण अनेकदा विचार करतो – “मी कोण आहे? माझ्या जीवनाला अर्थ काय आहे?” जर आपण स्वतःला केवळ शरीर मानले, तर जीवन केवळ जन्म, दु:ख, सुख, संघर्ष आणि मृत्यू एवढ्यावरच संपते. पण जर आपण लक्षात घेतले की आपल्या आत ईश्वर आहे, आपले खरे अस्तित्व परमेश्वरामुळे आहे, तर जीवनाला एक नवा अर्थ मिळतो. मग आपण आपले स्वरूप वेगळे नाही, तर त्या अखंड शक्तीचा अंश आहे, असे मानू लागतो.

भक्तासाठी या ओवीतून एक गोड संदेश आहे. प्रभू म्हणतात – “तुझे रूप, तुझे अस्तित्व, तुझा श्वास, हे सर्व माझ्यामुळे आहे. तू माझ्यापासून वेगळा नाहीस.” भक्ताच्या दृष्टीने हा संदेश खूप दिलासा देणारा आहे. कारण भक्ताला कळते की मी स्वतंत्र नाही, माझ्यामागे प्रभू आहेत. मी जे काही आहे ते त्यांच्यामुळे आहे. त्यामुळे अहंकार आपोआप गळून पडतो. “मी करतो” हा अभिमान संपतो आणि “सर्व काही प्रभू करतात” ही नम्रता येते.

आता ह्याचा आधुनिक जीवनाशी संबंध पाहूया. आजच्या काळात माणूस खूप धावतो. प्रत्येकाला वाटते की मी माझ्या बुद्धीने, माझ्या श्रमाने, माझ्या कर्तृत्वाने हे करतो. त्यामुळे ताण, अहंकार, स्पर्धा, निराशा, नैराश्य वाढते. पण जर ही ओवी आपण मनात ठेवलो, तर जीवनाचा दृष्टीकोनच बदलतो. आपले अस्तित्व परमेश्वराशी जोडलेले आहे, आपण त्याच्याशिवाय काही नाही, हे समजले की मनाला शांती येते. मग आपण इतरांनाही परमेश्वराचे रूप मानतो. जसे अवकाश सर्वांना समान व्यापून आहे, तसेच ईश्वर सर्वत्र आहे.

ज्ञानेश्वरांचे अध्यात्म नेहमी व्यवहाराशी जोडलेले आहे. ते सांगतात की आध्यात्म म्हणजे फक्त डोळे मिटून ध्यान करणे नाही, तर जीवनात ही जाणीव ठेवणे की आपण सर्वजण परमेश्वराचे रूप आहोत. पाण्याचा रस पाण्यात आहे, अवकाश आकाशात आहे, तसेच ईश्वर आपल्या प्रत्येक श्वासात आहे.

ही ओवी वाचताना एक प्रकारचा दिलासा मिळतो. कारण माणसाच्या मनात कायम भीती असते – मी एकटा आहे, माझ्याजवळ कोणी नाही. पण येथे स्पष्ट केले आहे की तू कधीच एकटा नाहीस. तुझ्या अस्तित्वामागे अखंड चैतन्य आहे. तू जिथे आहेस तिथे प्रभू तुझ्यासोबत आहेत.

साधकाने ही ओवी ध्यानात ठेवली पाहिजे. जेव्हा मन डळमळते, जेव्हा अहंकार वाढतो, तेव्हा ही जाणीव करावी की “मी काही नाही, माझ्यामागे प्रभू आहेत.” आणि जेव्हा भीती, असुरक्षितता वाटते, तेव्हाही हीच जाणीव करावी की “मी एकटा नाही, परमेश्वरच माझ्या रूपात आहे.”

अखेरीस या ओवीचा सार असा आहे की, जीव आणि ईश्वर यांचे नाते अतूट आहे. जीवाला जे काही आहे, ते ईश्वरामुळेच आहे. पाणी आणि रस, आकाश आणि अवकाश, तसेच जीव आणि ईश्वर. हे नाते ओळखले की जीवनाला खरी दिशा मिळते.

आधुनिक जीवनाशी संदर्भ

आजच्या माणसाला प्रश्न पडतो –
“मी कोण?”
“माझ्या जीवनाला अर्थ कुठून मिळतो?”
या ओवीतून उत्तर मिळते :जीवनाला अर्थ बाह्य गोष्टींनी नाही, तर अंतरात्म्यातील परमात्म्याशी नाते ओळखल्याने मिळतो. जर आपण स्वतःला स्वतंत्र, अलिप्त मानलो तर असुरक्षितता, एकाकीपणा येतो. पण “मी ईश्वराचा अंश आहे” हा अनुभव आला की जीवन आनंदमय, निर्भय होते.