समदृष्टी हा आत्मशोधाचा अंतिम टप्पा

हें तूतें बहुतीं प्रसंगीं । आम्ही म्हणों याचिलागीं ।
जे साम्यापरौती जगीं । प्राप्ति नाहीं ।। ४१० ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – तूं समदृष्टि ठेव, असें आम्हीं एवढ्याचकरितां तुला पुष्कळ प्रसंगी म्हणत आलों, कारण साम्यापलीकडे या जगांत दुसरा लाभ नाही.

श्रीज्ञानेश्वर माउली अर्जुनाला वारंवार सांगतात – “समदृष्टी ठेव.” का बरं एवढं वारंवार सांगतात ? कारण या जगात मनुष्य जे काही मिळवण्यासाठी धडपडतो, त्यात खरा अंतिम लाभ कुठेच नाही. खरा लाभ, खरे सुख, खरी प्राप्ती फक्त साम्य—समदृष्टी—यात आहे.

समदृष्टी म्हणजे काय?

समदृष्टी म्हणजे सर्वांकडे समान दृष्टीने पाहणे. उंच-नीच, श्रीमंत-गरीब, आपला-परका, मित्र-शत्रू, सुख-दुःख यांचा भेद न करणे. हा भेदभाव नाहीसा झाला कीच मनाला शांती लाभते. अन्यथा मन सतत उलथापालथ करत राहते.

ज्ञानेश्वर माउलींनी अर्जुनाला अनेकदा सांगितले, “हे अर्जुना, समदृष्टी मिळवलीस की मग जगाच्या कोणत्याही मोहजाळात अडकायचं नाही. तेव्हाच योगसिद्धी लाभते.”

आपलं दैनंदिन आयुष्य आणि असमान दृष्टी

साधा विचार करा. आपल्याला कोणी कौतुक केलं, तर आपण आनंदी होतो; एखाद्याने दोष काढला की आपण दुःखी होतो. कुणीतरी मदत केली, तर तो ‘आपला’ वाटतो; कुणीतरी विरोध केला, तर तो ‘शत्रू’ वाटतो. या सततच्या उतार-चढावात आपलं मन कधी स्थिर राहतं का?

ज्ञानेश्वर सांगतात – “समदृष्टी ठेवलीस, तर ह्या बाह्य गोष्टींचा फरक पडत नाही. सुख आलं तरी मन स्थिर, दुःख आलं तरी मन स्थिर. स्तुती झाली तरी शांत, निंदा झाली तरी शांत.”

समदृष्टी हीच खरी संपत्ती

आपण संपत्ती जमवतो, ज्ञान मिळवतो, सत्ता मिळवतो. पण या सर्व गोष्टींना मर्यादा आहेत. पैसा आहे पण मनःशांती नाही; सत्ता आहे पण असुरक्षितता आहे; ज्ञान आहे पण अहंकार वाढतो. या सर्व प्राप्त्यांच्या पलीकडे एकच गोष्ट आहे जी कधीही नष्ट होत नाही—समदृष्टी.
म्हणूनच माउली म्हणतात, “या जगात साम्यापलीकडे दुसरी प्राप्ती नाही.”

समदृष्टीचे आध्यात्मिक स्वरूप

समदृष्टी हा शब्द ऐकताना फक्त नैतिक दृष्टिकोन डोळ्यासमोर येतो. पण हे तत्त्व फक्त नैतिक नाही, तर आध्यात्मिक आहे. समदृष्टी म्हणजे आत्मज्ञानाची स्थिती. आत्मा सर्वत्र एकच आहे, त्यात भेद नाही. “एकोऽहम् बहुस्याम्”—एक परमसत्य विविध रूपात प्रकट झाले आहे. ज्याने हे जाणले, त्याच्या दृष्टीला कोणाचाही भेद दिसत नाही. ज्ञानवान मनुष्य ब्राह्मण, गायी, हत्ती, कुत्रा किंवा चांडाळ—सर्वांमध्ये एकच आत्मतत्त्व पाहतो.

गुरुंचे शिक्षण आणि वारंवार स्मरण

ज्ञानेश्वर अर्जुनाला वारंवार सांगतात कारण मानवी स्वभावच विसरभोळा आहे. एकदा सांगितलं की आपण दोन दिवस त्याप्रमाणे वागतो, नंतर पुन्हा विसरतो. म्हणून माउली सतत आठवण करून देतात—“समदृष्टी ठेव.”

जीवनातील व्यवहार आणि समदृष्टी

काही लोक विचारतात, “समदृष्टी म्हणजे मग चांगलं-वाईट याचा फरकच नको का?”
तसं नाही. व्यवहारात आपल्याला विवेक वापरावा लागतोच. पण अंतर्मनात कोणावरही द्वेष ठेवायचा नाही, कोणाकडेही हीनतेच्या नजरेने पाहायचं नाही, हेच समदृष्टीचं सार आहे.

समदृष्टी आणि आनंद

जगात दुःखाचं मूळ कुठे आहे? भेदभावात.
हा माझा, तो परका; हे माझं, ते तुझं; मी श्रेष्ठ, तू कनिष्ठ. हे भेद नाहीसे झाले की माणूस स्वच्छंद होतो. त्याला प्रत्येक क्षणात आनंद लाभतो. समदृष्टी असलेला साधक संसारात राहूनही मुक्त होतो.

उदाहरण : समुद्राची उपमा

समुद्रात नद्या मिळतात. गोड्या पाण्याच्या, खारट पाण्याच्या, काळ्या-पिवळ्या, स्वच्छ-दुषित. पण समुद्र त्यांना सारखं सामावून घेतो. तसंच समदृष्टी असलेला योगी – जो कोणी येईल, कसा का असेल, त्याला समान नजरेने पाहतो.

समदृष्टी आणि योग

योगाचा खरा पाया म्हणजे समत्व. भगवद्गीतेत श्रीकृष्ण म्हणतात –
“सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ । ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥”
म्हणजे सुख-दुःख, लाभ-हानी, जय-पराजय समान मानून कर्म कर. यालाच ज्ञानेश्वर “साम्य” म्हणतात.

समदृष्टी हा आत्मशोधाचा अंतिम टप्पा

समदृष्टी मिळाली की मनुष्याला जाणवतं – मी कुणापेक्षा वेगळा नाही, कुणी माझ्यापेक्षा वेगळा नाही. हा अनुभव म्हणजेच आत्मज्ञान.
आत्मा नित्य, शुद्ध, बुद्ध, मुक्त आहे. त्यात उणिवा नाहीत, मर्यादा नाहीत. हाच अनुभव म्हणजे मोक्ष.

समाजजीवनात समदृष्टीचे महत्त्व

आजच्या समाजात भेदाभेद वाढला आहे – जात, धर्म, भाषा, प्रदेश, श्रीमंती, गरीबी. या भेदांमुळे संघर्ष, हिंसा, असहिष्णुता वाढते. जर प्रत्येकाने ज्ञानेश्वरांनी सांगितलेलं हे तत्त्व आत्मसात केलं – “साम्यापलीकडे जगात दुसरी प्राप्ती नाही” – तर समाजात खरी शांती निर्माण होईल.

समदृष्टीचा साधना मार्ग

समदृष्टी एकदम मिळत नाही. त्यासाठी साधना करावी लागते.
१. ध्यान – मन सतत अस्थिर असतं, ध्यानातून ते शांत होतं.
२. स्वाध्याय – गीता, ज्ञानेश्वरी, उपनिषद वाचनातून समत्वाची जाणीव होते.
३. सत्संग – संतांची संगत मिळाली की समदृष्टी हृदयात उतरते.
४. सेवा – प्रत्येकात ईश्वर आहे हे मानून सेवा केली, तर अहंकार वितळतो.

शेवटचा संदेश

ज्ञानेश्वर माउलींनी अर्जुनाला शेवटी सांगितले – “हे अर्जुना, मी तुला वारंवार सांगतो कारण यापलीकडे तुला काही मिळवायचं नाही. साम्यच मिळालं तर सर्व काही मिळालं.” म्हणजेच, समदृष्टी हीच खरी संपत्ती, खरी प्राप्ती, खरा मोक्ष आहे.

ही ओवी म्हणजे आपल्या जीवनाचा मंत्र आहे. आज आपण जितके बाह्य लाभाच्या मागे धावतो, तितके मन अस्थिर होते. पण ज्ञानेश्वर सांगतात – “समदृष्टी ठेव.”
ही समदृष्टी मिळाली की जीवन फुलते, आत्मा मुक्त होतो, आणि जगाचा प्रत्येक अनुभव आपल्याला आनंदात नेतो.