कर्तव्य हेच खरे परम धर्म ( एआयनिर्मित लेख )

आणि कर्तव्यतेलागीं । जया दुसरें नाहीं जगीं ।
ऐसिया नैष्कर्म्यता तरी चांगी । बोधला असे ।। ९४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय चौथा

ओवीचा अर्थ – आणि कर्तव्य करण्याला जगांत ( आपल्याखेरीज) दुसरेपणानें कांहीच नाहीं अशा नैष्यकर्म्यतेचा चांगला बोध ज्याला झालेला असतो.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज कर्म आणि नैष्कर्म्य यांच्यातील नात्यावर प्रकाश टाकतात. या ठिकाणी ‘नैष्कर्म्यता’ म्हणजे निष्काम कर्मयोगाची अवस्था अभिप्रेत आहे.

निरूपण:
प्रत्येक व्यक्ती या जगात कर्तव्य करीत असते. कर्म हा जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे. परंतु हे कर्म करताना त्यामागे कोणता भाव आहे, हे अधिक महत्त्वाचे ठरते. संत ज्ञानेश्वर इथे स्पष्ट करतात की, “कर्तव्यासाठीच कर्म करणारा जो असतो, ज्याला जगात इतर काही उद्देश नाही, त्याच्या कर्माला खरी नैष्कर्म्यता प्राप्त होते.”

नैष्कर्म्यता म्हणजे केवळ कर्मत्याग नव्हे, तर कर्मात आसक्तीचा अभाव होय. जो मनुष्य निःस्वार्थीपणे, कोणत्याही अपेक्षा विरहित राहून फक्त कर्तव्य म्हणून कर्म करतो, त्यालाच खरी नैष्कर्म्यता प्राप्त होते. कारण अशा व्यक्तीचे कर्म हे स्वतःसाठी नसते, तर ते केवळ परमेश्वरार्पण असते.

सामान्यतः लोक कर्म करताना त्याच्या फळाची अपेक्षा ठेवतात. मात्र, हा आसक्तीचा भाव असला की कर्मबंधन वाढते. परंतु, संत ज्ञानेश्वर म्हणतात, “जो फक्त कर्तव्य म्हणून कर्म करतो, त्याच्या जीवनात दुसरा कोणताही हेतू नसतो, त्याला सत्य स्वरूपाचा ज्ञानबोध प्राप्त होतो.”

याचा अर्थ असा की, निष्काम कर्म करणारा व्यक्तीच खऱ्या अर्थाने मुक्त होतो. तो कर्मात असूनही, त्याच्या कर्माची बंधने त्याला लागू होत नाहीत. तो असतो या जगात, पण या जगाच्या बंधनांत अडकत नाही. अशा कर्मयोग्याला ज्ञान, भक्ती आणि वैराग्य सहज प्राप्त होते.

उदाहरण व व्यावहारिक दृष्टिकोन:

हीच शिकवण श्रीकृष्णाने अर्जुनाला भगवद्गीतेत दिली आहे— “कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन” (फक्त कर्म कर, फळाची अपेक्षा करू नकोस). महात्मा गांधी, स्वामी विवेकानंद, छत्रपती शिवाजी महाराज अशा थोर विभूतींनी हे तत्वज्ञान आचरणात आणले. त्यांनी कार्य केले ते केवळ कर्तव्य म्हणून, त्याचा स्वार्थ साधण्यासाठी नव्हे.

सारांश:

संत ज्ञानेश्वर यांचे हे वचन आपल्याला शिकवते की, कर्तव्य हेच खरे परम धर्म आहे, पण ते निष्काम भावाने, कोणत्याही अपेक्षा विरहित केले पाहिजे. हेच जीवनाचे अंतिम तत्त्व आहे. त्यामुळे जो असा नैष्कर्म्य मार्ग अनुसरतो, त्याला जीवनाचा खरा बोध होतो आणि तो संसारात असूनही मुक्त होतो.

🙏 हरिपाठ! ज्ञानेश्वर महाराज की जय! 🙏