काय सांगता ! पावसाने टोल दिला नाही म्हणून अडवले…कुणी ? No Rains No Toll No Development

विकासाच्या महामार्गावर हरवलेली सावली!

“विकास” हा शब्द आपल्या राजकारणातील असा जादुई शब्द झाला आहे की, तो उच्चारला की बाकीचे सारे प्रश्न जणू आपोआप गायब होतात. रस्ते झाले, पूल झाले, उड्डाणपूल झाले, सेल्फी पॉइंट झाले, एवढेच काय तर विकासाच्या नावाने झाडेही गायब झाली! आणि मग कुणी विचारले, “अहो, ही झाडे कुठे गेली?” तर उत्तर तयार असते, “विकासासाठी बळी द्यावाच लागतो!”

खरे तर विकासाला कुणाचा विरोध नसतो. गावोगावी चांगले रस्ते व्हावेत, उद्योगधंदे यावेत, रोजगार वाढावा, वाहतुकीचा वेग वाढावा, हे प्रत्येकालाच हवे असते. पण विकास म्हणजे फक्त डांबर आणि सिमेंट यांची जुगलबंदी असते का? की त्यामध्ये हिरवाई, पाणी, हवा आणि भविष्यातील पिढ्यांचाही विचार असायला हवा?

शक्तिपीठ महामार्गाच्या निमित्ताने पुन्हा एकदा हा प्रश्न ऐरणीवर आला आहे. सुमारे ८५६ किलोमीटर लांबीच्या या प्रस्तावित महामार्गासाठी लाखो झाडे तोडली जातील, असे अंदाज व्यक्त केले जात आहेत. अर्थात, समर्थकांचे म्हणणे वेगळे आहे. त्यांच्यानुसार हा विकासाचा महामार्ग आहे. विरोधक म्हणतात, हा विकास नव्हे तर विनाशाचा एक्स्प्रेस वे आहे.

सामान्य माणूस मात्र संभ्रमात आहे. कारण त्याला विकासही हवा आहे आणि सावलीही!

पूर्वी गावाकडे एखादा माणूस झाड तोडायला निघाला की, गावातील चार वृद्ध त्याला विचारायचे, “बाबा रे, झाड तोडतोस, पण त्याऐवजी दुसरे झाड लावणार ना?” आज मात्र परिस्थिती बदलली आहे. आता झाड तोडण्यापूर्वी विचारले जाते, “किती झाडे तोडायची?” आणि झाडे लावण्याचा विषय एखाद्या भाषणातील शेवटच्या परिच्छेदापुरता मर्यादित राहतो.

निसर्गाला मात्र भाषण समजत नाही. त्याला कृती हवी असते.

मागील काही वर्षांत उन्हाळ्याचे चटके वाढले आहेत. पावसाचे स्वरूप बदलले आहे. कधी ढगफुटी, तर कधी महिनोनमहिने पावसाचा पत्ता नाही. शेतकरी आकाशाकडे पाहत बसतो आणि हवामान खाते अंदाज बदलत राहते. अशा वेळी गावातील एखादा शेतकरी मिश्किलपणे म्हणतो, “पूर्वी पाऊस वेळेवर यायचा. आता त्यालाही कदाचित टोल नाक्यावर अडवले असावे!”

हे ऐकून हसू येते, पण त्या विनोदामागे वेदना दडलेली असते.

खरं तर झाडे ही केवळ लाकूड नसतात. ती आपल्या भविष्यातील एसी असतात. तेही वीज न खाणारे! त्यांना बिल नसते, मेंटेनन्स नसतो, आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे ते ऑक्सिजनही मोफत देतात. एवढ्या सुविधा देणाऱ्या या “ग्रीन मशीन”ची किंमत मात्र आपण अजून समजून घेतलेली दिसत नाही.

आपण इतके आधुनिक झालो आहोत की, पूर्वी लोक झाडाखाली बसून गप्पा मारायचे, आता लोक वातानुकूलित हॉलमध्ये बसून “ग्लोबल वॉर्मिंग”वर परिसंवाद घेतात! बाहेरच्या अंगणात झाड नसते, पण व्यासपीठावर पर्यावरण संवर्धनाचा मोठा फलक लावलेला असतो.

हीच खरी आधुनिक विडंबना आहे.

राजकारणातही पर्यावरण हा विषय अनेकदा भाषणापुरताच राहतो. निवडणुकीच्या काळात प्रत्येक पक्ष विकासाचे स्वप्न दाखवतो. पण त्या स्वप्नात पक्षी कुठे आहेत? नद्या कुठे आहेत? झाडांची सावली कुठे आहे? हे प्रश्न विचारले की, उत्तर म्हणून आकडेवारी पुढे केली जाते.

मात्र निसर्गाला आकडेवारीची भाषा समजत नाही. तो थेट उत्तर देतो. कधी दुष्काळाच्या रूपाने, कधी उष्णतेच्या लाटेच्या रूपाने, तर कधी अवेळी पावसाच्या रूपाने.

एक गंमत अशी आहे की, पूर्वी गावात एखादे मोठे झाड पडले की संपूर्ण गाव हळहळ व्यक्त करायचे. आज हजारो झाडे तोडली गेल्याची बातमी वाचून लोक फक्त मोबाईलवर अंगठा फिरवतात आणि पुढच्या रीलकडे निघून जातात. संवेदनाच जणू कमी होत चालली आहे.

आपण विकासाच्या इतक्या प्रेमात पडलो आहोत की, आता पक्ष्यांच्या किलबिलाटापेक्षा हॉर्नचा आवाज अधिक परिचित वाटू लागला आहे. सावलीपेक्षा पार्किंग महत्त्वाचे वाटू लागले आहे. आणि नदीपेक्षा रिव्हर व्ह्यू प्रोजेक्ट महत्त्वाचा वाटू लागला आहे.

हे चित्र केवळ एका सरकारचे नाही, तर संपूर्ण समाजाच्या मानसिकतेचे आहे.

राजकारणी रस्ते बांधतात, पण रस्त्याची मागणी समाजच करतो. सरकार झाडे तोडते, पण झाडे वाचवण्यासाठी समाज किती ठामपणे उभा राहतो, हा देखील प्रश्न आहे.

म्हणूनच विकास आणि पर्यावरण यांच्यात संघर्ष उभा करण्याऐवजी समतोल साधण्याची गरज आहे. जगातील अनेक देशांनी मोठमोठे महामार्ग बांधले, पण त्याचबरोबर जंगलांचे संवर्धन केले. वन्यप्राण्यांसाठी विशेष मार्ग तयार केले. लाखो झाडे पुन्हा लावली. कारण त्यांना कळून चुकले होते की, विकास म्हणजे निसर्गाचा शत्रू नव्हे, तर सहप्रवासी असला पाहिजे.

आज आपण एखादे झाड तोडतो, पण ते मोठे होण्यासाठी लागणारी तीस-चाळीस वर्षे आपण परत आणू शकतो का?

झाड तोडण्याचा आवाज काही सेकंदांचा असतो. पण त्याची उणीव अनेक दशकांची असते.

एक विनोद सांगितला जातो. स्वर्गात इंद्राने पृथ्वीवरील लोकांना विचारले, “तुम्हाला काय हवे?” लोक म्हणाले, “मोठमोठे रस्ते!” इंद्राने पुन्हा विचारले, “आणखी काय?” लोक म्हणाले, “मोठे मॉल!” तिसऱ्यांदा विचारले, “आणखी?” तेव्हा लोक म्हणाले, “एसी, कूलर, पाणी आणि पाऊस!”

इंद्र हसला आणि म्हणाला, “हे सगळं मिळवण्यासाठी जी झाडं लागतात, ती आधी तुम्हीच कापून टाकलीत!”

खरंच, निसर्ग हा फार मोठा शिक्षक आहे. पण त्याची शिकवणी थोडी महाग असते. कारण तो आधी परीक्षा घेतो आणि नंतर धडा शिकवतो.

आजही वेळ गेलेली नाही. विकास व्हायलाच हवा. पण तो असा हवा की, रस्ता तयार झाला तरी पक्ष्यांचे घरटे उद्ध्वस्त होऊ नये. उद्योग आले तरी नद्या मरू नयेत. शहरं वाढली तरी माणसांच्या मनातील हिरवाई संपायला नको.

कारण अखेरीस रस्ते माणसांना एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी घेऊन जातात; पण झाडे, पाऊस आणि निसर्ग हेच पुढच्या पिढीला भविष्याकडे घेऊन जातात.

उद्याच्या पिढीने जर कधी विचारले, “आजोबा, झाड म्हणजे काय?” तर गूगलवर फोटो दाखवण्याची वेळ येऊ नये. आणि “पाऊस म्हणजे एकेकाळी वेळेवर पडणारी गोष्ट होती,” असे इतिहासाच्या पुस्तकात लिहिण्याची वेळही येऊ नये.

विकास हवा, पण विनाश नको. महामार्ग हवेत, पण हिरवळही हवी. कारण शेवटी रस्ता माणसाला गंतव्यस्थानी पोहोचवतो, पण झाडेच त्याला जगण्याचे कारण देतात.

आणि म्हणूनच आजचा सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न हा महामार्गाचा नाही, तर मानसिकतेचा आहे.

आपण विकासाच्या नावाने झाडे तोडणारे समाज होणार आहोत की, विकास आणि पर्यावरण यांचा सुंदर मेळ घालणारी सुसंस्कृत पिढी घडवणार आहोत?

निर्णय आपल्या हातात आहे… कारण निसर्गाकडे मतदानाचा अधिकार नसला, तरी हिशेब चुकता करण्याची ताकद नक्कीच आहे!