जगण्याचा मार्ग दाखवणारी दीपशिखा

ये प्रतीतीचिया माजघरीं । तयां निश्चयाची वोवरी ।
आली म्हणोनि बाहेरी । नव्हेचि से ।। ६१ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा

ओवीचा अर्थ – अशा या वरील अनुभवाच्या माजघरांत, निश्चयाच्या खोलींत, त्यांस झोप आली म्हणून त्यांस बाह्य विषयांची आठवणच होत नाही.

ज्ञानेश्वर माऊलींच्या या ओवीत अनुभव, निश्चय आणि बाह्य विषय यांच्यातील सूक्ष्म पण अत्यंत निर्णायक अंतर उलगडले जाते. अध्यात्ममार्गावरील साधकाच्या अंतःप्रवासातील एक अत्युच्च अवस्था या ओवीतून प्रकट होते. ही अवस्था म्हणजे अशी की जिथे अनुभूतीचा निवास इतका परिपूर्ण होतो की बाह्य जगाचे अस्तित्वही जणू विस्मरणात जाते. इथे विस्मरण म्हणजे अज्ञान नव्हे, तर पूर्ण तृप्तीमुळे निर्माण झालेले अलिप्तत्व आहे.

‘प्रतीतीचिया माजघरीं’ हा शब्दप्रयोग अत्यंत अर्थगर्भ आहे. प्रतीती म्हणजे केवळ बौद्धिक समज नव्हे, तर अनुभवातून आलेली खात्री, अनुभवल्यानंतर उरलेला निःसंशय भाव. माजघर म्हणजे घराच्या आतले, सर्वात सुरक्षित, सर्वात निजलेले स्थान. म्हणजेच, साधकाची चेतना आता बाहेरच्या कल्पनांत, विचारांत, कल्पनाविलासांत राहत नाही; ती अनुभवाच्या गाभ्यात विसावते. हा अनुभव कोणता? तो आत्मस्वरूपाचा, परमसत्तेचा, ‘मी आहे’ या शुद्ध अस्तित्वाचा.

या अनुभवाच्या माजघरात प्रवेश झाल्यावर ‘निश्चयाची वोवरी’ येते. वोवरी म्हणजे झोप येणे. ही झोप अज्ञानाची नाही, तर चित्ताच्या चंचलतेची समाप्ती आहे. निश्चय म्हणजे काय? आत्मस्वरूपाबद्दल, परमात्मतत्त्वाबद्दल कोणतीही शंका उरू नये अशी दृढ, अचल खात्री. ही खात्री केवळ वाचनाने, ऐकण्याने किंवा विचाराने येत नाही. ती अनुभवातून येते. आणि जेव्हा अनुभव स्थिर होतो, तेव्हा मनाचा प्रश्न विचारण्याचा उद्योगच थांबतो. संशय झोपतो, प्रश्न झोपतात, तुलना झोपते, अपेक्षा झोपतात.

ज्ञानेश्वर म्हणतात, त्या अवस्थेत साधकाला बाह्य विषयांची आठवणच होत नाही. हे फार महत्त्वाचे आहे. कारण साधकाला बाह्य विषयांचा तिटकारा वाटतो, त्याग करावा लागतो, किंवा विषयांना दडपावे लागते – असे इथे मुळीच सुचवलेले नाही. इथे विषय आठवतच नाहीत. जसे झोपलेल्या माणसाला रस्त्यावरचा गोंगाट आठवत नाही, तसे. गोंगाट आहे की नाही, याची चर्चा झोपेत नसते. त्याचप्रमाणे, अनुभवात स्थिर झालेल्या साधकाला विषय आहेत की नाहीत, याचाही प्रश्न उरत नाही.

इथे अध्यात्माचा एक अत्यंत सूक्ष्म टप्पा स्पष्ट होतो. अनेक वेळा आपण अध्यात्म म्हणजे विषयत्याग, इंद्रियनिग्रह, संसार नाकारणे असे समजतो. पण ज्ञानेश्वरांचा मार्ग हा नाकारणारा नाही, तो अतिक्रमण करणारा आहे. विषयांवर विजय मिळवणे म्हणजे विषयांशी झगडणे नव्हे, तर विषयांपेक्षा मोठ्या आनंदात स्थिर होणे. लहान आनंद आपोआप गळून पडतात, जेव्हा मोठा आनंद प्राप्त होतो.

‘आली म्हणोनि बाहेरी नव्हेचि से’ – निश्चयाची झोप आली म्हणून तो बाहेर नाही गेला, असे ज्ञानेश्वर ठामपणे सांगतात. म्हणजे साधक बाह्य जगापासून पळून गेलेला नाही, संसार टाकून गेलेला नाही, कर्तव्य नाकारणारा नाही. तो आतून स्थिर झाला आहे. शरीर जगात आहे, व्यवहार सुरू आहेत, पण चेतना अनुभवाच्या माजघरात विसावलेली आहे. हीच खरी स्थितप्रज्ञता.

ही अवस्था समजून घेताना आपण रोजच्या जीवनातील उदाहरणे पाहिली पाहिजेत. एखादा कलाकार जेव्हा रंगवण्यात पूर्णपणे बुडतो, तेव्हा त्याला वेळेचे भान राहत नाही. कोणी त्याला हाक मारली तरी ऐकू येत नाही. तो बाहेर नसतो का? तो खोलीतच असतो, पण त्याची चेतना रंगांत विरघळलेली असते. ज्ञानेश्वर सांगत असलेली अवस्था याहून कितीतरी पटींनी गहन आहे. इथे चेतना आत्मस्वरूपात विलीन होते.

अध्याय आठवा हा ज्ञानेश्वरीतील ध्यानयोगाचा अध्याय आहे. इथे माऊली ध्यानाच्या प्रक्रियेपेक्षा ध्यानाच्या फलावर अधिक भर देतात. ध्यान म्हणजे बसून काहीतरी करणे नव्हे, तर अंतःकरणाची दिशा बदलणे. मनाचा प्रवास बाहेरून आत वळवणे. जेव्हा हा प्रवास पूर्ण होतो, तेव्हा साधक प्रयत्न करत नाही; तो स्थितीत राहतो.

आजच्या काळात या ओवीचे महत्त्व अधिक जाणवते. कारण आपण सतत बाहेर ओढले जातो. मोबाईल, बातम्या, सोशल मीडिया, स्पर्धा, अपेक्षा – सर्व काही आपली चेतना बाहेर खेचते. अशा काळात ‘प्रतीतीचिया माजघर’ ही संकल्पना फार मौल्यवान ठरते. आपल्याला रोज थोडा वेळ तरी आत परतायला शिकवते. बाहेरचे जग बंद करणे शक्य नसले तरी, आतले केंद्र जागे ठेवणे शक्य आहे.

निश्चयाची वोवरी येणे म्हणजे आत्मस्वरूपावर इतका विश्वास बसणे की ‘माझे काय होईल?’, ‘मी कोण आहे?’, ‘मला काय मिळेल?’ हे प्रश्नच उरत नाहीत. आज आपले मन प्रश्नांनी थकलेले आहे. प्रत्येक गोष्टीत शंका, तुलना, असुरक्षितता. ज्ञानेश्वर सांगतात – अनुभव मिळाला की प्रश्न झोपतात. उत्तर मिळाल्यामुळे नाही, तर प्रश्न विचारणारा थकून विश्रांती घेतो.

ही अवस्था गुरु-कृपेने, साधनेने, सातत्याने येते. ज्ञानेश्वरांच्या परंपरेत गुरुचे महत्त्व फार मोठे आहे. गुरु म्हणजे बाहेरचा व्यक्ती नव्हे, तर आतल्या अनुभूतीकडे नेणारा प्रकाश. गुरु भेटला की अनुभवाची दिशा सापडते. अनुभव आला की निश्चय दृढ होतो. निश्चय दृढ झाला की मन शांत होते.

या ओवीतून एक फार मोठा दिलासा मिळतो. अध्यात्म म्हणजे आयुष्यापासून दूर जाणे नव्हे. अध्यात्म म्हणजे आयुष्याच्या केंद्रात येणे. बाहेर न जाता आत स्थिर होणे. काम करताना, बोलताना, लिहिताना, चालताना – आत एक शांत, स्थिर, निश्चिंत केंद्र जागृत असणे. हेच ‘प्रतीतीचिया माजघर’.

ज्ञानेश्वरांची ही ओवी आपल्याला सांगते की अंतिम साध्य काही दूर नाही. ते आपल्या आतच आहे. फक्त आपण सतत बाहेर शोधत राहतो. जेव्हा शोध थांबतो, तेव्हा अनुभव उगवतो. आणि जेव्हा अनुभव उगवतो, तेव्हा निश्चय झोपतो – म्हणजे संशय, अस्थिरता, चंचलता विसावते.

अशा अवस्थेत साधक जगात वावरतो, पण जग त्याला बांधून ठेवत नाही. तो व्यवहार करतो, पण व्यवहार त्याला घडवत नाही. तो दुःख पाहतो, पण त्यात बुडत नाही. तो सुख अनुभवतो, पण त्याला धरून राहत नाही. हीच ज्ञानेश्वरांनी वर्णन केलेली मुक्ती आहे – जिवंतपणीची मुक्ती.

म्हणून ही ओवी केवळ तत्त्वज्ञान नाही, तर जगण्याचा मार्ग दाखवणारी दीपशिखा आहे. ती आपल्याला सांगते – बाहेरून पळू नका, आत शिरा. अनुभवाच्या माजघरात विसावा. निश्चयाला झोप येऊ द्या. आणि मग पहा – बाहेर असतानाही तुम्ही आत कसे असता.