ज्ञानेश्वरीतील एकत्वाची दिव्य जाणीव

ज्ञानेश्वरी मधील नवव्या अध्यायातील “आतां सेना ते सेना नव्हे…” ही ओवी मानवी जीवनातील भेदभाव, अनेकता आणि अहंकार यांच्या पलीकडे नेणारी आहे. स्वप्नातून जागे झाल्यावर जसे स्वप्नातील सर्व दृश्ये आपल्या मनाचेच रूप होती, हे उमजते; तसेच आत्मज्ञान प्राप्त झाल्यावर संपूर्ण विश्व एकाच परमचैतन्याचे स्वरूप आहे, याची अनुभूती येते. संत ज्ञानेश्वरांनी या ओवीतून अद्वैत, समत्व आणि विश्वात्मकतेचा अत्यंत गूढ पण सहज अनुभव शब्दबद्ध केला आहे.

राजेंद्र घोरपडे

आतां सेना ते सेना नव्हे । हें मीच एक आघवें ।
ऐसें एकत्वें मानवे । विश्व तया ।। २४७ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – जागें झाल्यावर तो म्हणतो कीं, स्वप्नांत पाहिलेली होती ती सेना आता खरोखरीच सेना नव्हती. तर स्वप्नामध्ये सैन्य वैगरे सर्व मीच एकटा होतो. अशा एकत्वानें संपूर्ण विश्व त्याच्या अनुभवास येते.

ज्ञानेश्वरी मधील ही ओवी अद्वैत अनुभूतीचा अत्यंत सूक्ष्म आणि प्रभावी अर्थ उलगडून दाखवते. संत ज्ञानेश्वर माउली येथे मनुष्याच्या आत्मजागृतीची अवस्था सांगतात. मनुष्य जोपर्यंत अज्ञानाच्या निद्रेत असतो, तोपर्यंत त्याला हे विश्व अनेक रूपांनी भरलेले दिसते. कोणीतरी आपला, कोणीतरी परका, कोणीतरी मित्र, कोणीतरी शत्रू अशा भेदांनी त्याचे मन व्यापलेले असते. जसे स्वप्नात एखादा मनुष्य मोठे युद्ध, सेना, गोंधळ, भय किंवा विजय अनुभवतो, पण जागे झाल्यावर त्याला उमजते की ते सारे दृश्य खरे नव्हते; त्या स्वप्नातील प्रत्येक पात्र, प्रत्येक घटना आणि संपूर्ण अनुभव हा स्वतःच्याच मनातून निर्माण झालेला होता. तसेच या संसाराचे आहे, असे माउली सूचित करतात.

“आतां सेना ते सेना नव्हे” या शब्दांतून ज्ञानदेव सांगतात की, आपण ज्याला अनेकता समजतो ती वस्तुतः अनेकता नसतेच. सर्वत्र एकाच चैतन्याचे विविध भास दिसत असतात. स्वप्नात दिसणारी सेना जशी स्वतंत्र नसते, तशीच जगातील असंख्य जीव, वस्तू, घटना यांनाही स्वतंत्र अस्तित्व नाही. “हें मीच एक आघवें” या वाक्यातून आत्मस्वरूपाची अखंडता स्पष्ट होते. अनुभवाच्या अंतिम टप्प्यावर ज्ञानी पुरुषाला जाणवते की, हे सर्व विश्व माझ्यापासून वेगळे नाही; सर्वत्र तोच एक परमात्मा भरून राहिला आहे.

ही अनुभूती केवळ बौद्धिक विचार नाही, तर अंतर्मनात उगवणारी जाणीव आहे. जिथे ‘मी’ आणि ‘तू’ यांचा भेद संपतो, तिथे द्वेष, मत्सर, भय, अहंकार यांनाही स्थान राहत नाही. कारण समोरचा प्रत्येक जीव आपल्याच अस्तित्वाचा अंश आहे, अशी भावना निर्माण होते. म्हणूनच संत ज्ञानेश्वरांचे तत्त्वज्ञान हे केवळ अध्यात्मापुरते मर्यादित राहत नाही, तर ते करुणा, प्रेम आणि समत्व यांचेही अधिष्ठान ठरते.

आजच्या काळातही या ओवीचा अर्थ अत्यंत महत्त्वाचा वाटतो. माणूस जाती, धर्म, भाषा, विचारसरणी आणि स्वार्थ यांच्या भिंती उभ्या करून स्वतःला इतरांपासून वेगळे समजतो. त्या वेगळेपणातून संघर्ष निर्माण होतात. पण ज्ञानेश्वर माउली सांगतात की, या सर्व भेदांच्या पलीकडे जाणारी एकत्वाची दृष्टी प्राप्त झाली, तर संपूर्ण विश्व एकाच परमचैतन्याचे रूप म्हणून अनुभवास येते. हीच खरी आत्मजागृती आणि हीच ज्ञानाची परिपूर्ण अवस्था होय.