बाह्य अवस्थेतून अंतर्गत आत्मसाक्षात्काराच्या दिशेने प्रवास

निगिजे पूर्वीलिया मोहरा । की येईजें पश्चिमेचिया घरा ।
निश्चळपणें धनुर्धरा । चालणें एथिंचें ।। १५९ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – अर्जुना, या मार्गात पूर्व दिशेच्या मार्गाने निघून पश्चिम दिशेच्या घरात यावें, असे आहे. मनाचा स्थिरपणा हेच या मार्गाचे चालणे आहे.

ज्ञानेश्वरी हा एक अद्वितीय आध्यात्मिक ग्रंथ आहे ज्यात श्री ज्ञानेश्वर महाराजांनी भगवद्गीतेच्या विचारांना मराठी भाषेतील गोड रूप दिले आहे. सहाव्या अध्यायात ‘ध्यानयोग’ विषद केला आहे. या ओवीतून ज्ञानेश्वर माउली अर्जुनाला ध्यानमार्गाचे गूढ सुलभतेने उलगडून सांगतात. या ओवीतील प्रतीके, दिशासूचकता, व अंतर्मुखतेचा अर्थ खोल आहे. ही ओवी फक्त ध्यानाची एक पद्धत नाही, तर अंतर्ज्ञानाचा संपूर्ण आराखडाच आहे.

“पूर्व दिशेच्या मार्गाने चालत जावे व पश्चिम दिशेच्या घरात यावे, असे या मार्गाचे स्वरूप आहे. पण हे चालणे शरीराने नाही, तर मनाच्या स्थिरतेने आहे.”
या ओवीत दिशा हे प्रतीकात्मक आहेत. ‘पूर्व’ हे बाह्य जगाचे प्रतिक आहे आणि ‘पश्चिम’ हे अंतर्ज्ञानाचे, आत्मस्वरूपाचे चिन्ह आहे. या मार्गावर ‘चालणे’ म्हणजे अंतर्मुख होणे. या चालण्याची पद्धत स्थिरतेच्या माध्यमातून आहे.

प्रतीकांचा अर्थ

१. “पूर्वीलिया मोहरा”

‘पूर्व’ ही दिशा आपल्याला सूर्योदयाची आठवण करून देते – प्रकाशाची, नवीनतेची आणि बाह्य जगातील चैतन्याची. येथे ‘पूर्व’ हे बाह्य जगाचे प्रतीक आहे – जिथे मन सतत पळते. हे बाह्य जग मोहाचे आहे – त्यामुळे ‘मोहरा’ हा शब्द वापरला आहे. मोह म्हणजे आसक्ती. आपण बाह्य गोष्टींमध्ये अडकतो – इंद्रियसुख, प्रतिष्ठा, संबंध, कामना. हे सर्व ‘पूर्व’ म्हणजेच भ्रमरूपी मोहाचा भाग आहे.

२. “पश्चिमेचिया घरा”

‘पश्चिम’ दिशा म्हणजे दिवसाचा शेवट – सूर्य मावळतो, प्रकाश नाहीसा होतो आणि अंधार येतो. परंतु अध्यात्मात हा अंधार म्हणजे बाह्य प्रकाशाचा अंत व अंतःप्रकाशाची सुरुवात. ‘पश्चिमेचे घर’ म्हणजे आत्म्याचे निवासस्थान. हे अंतर्मुखतेचे, निवृत्तीचे आणि समाधीचे प्रतीक आहे. ज्ञानेश्वर माउली सांगतात की ध्यानमार्गावर चालताना आपण मोहातून – बाह्य अवस्थेतून – अंतर्गत आत्मसाक्षात्काराच्या दिशेने प्रवास करतो.

३. “निश्चळपणें धनुर्धरा”

‘धनुर्धर’ म्हणजे अर्जुन, परंतु येथे तो प्रत्येक साधकाचे प्रतीक आहे. ‘निश्चळपणे’ हा शब्द सर्व अर्थांनी महत्त्वाचा आहे. ध्यान हे गतिशून्य स्थितीचे रूप आहे. मन जेव्हा स्थिर होते, तेव्हाच खरे ध्यान होते. माउली सांगतात – अर्जुना, या मार्गावर चालणे म्हणजे मनाला स्थिर ठेवणे. मनाच्या चंचलतेला आवर घालून अंतर्मुख होणे हाच खरा ‘प्रवास’ आहे.

ध्यानमार्गाचा गूढ प्रवास

या ओवीतून ज्ञानेश्वर माउली एक मौलिक ध्यानपद्धती मांडतात. शरीर स्थिर ठेवून, मनाला एकाग्र करून आणि मोहातून बाहेर येऊन आपण आत्मदर्शनाकडे प्रवास करतो. हा प्रवास बाह्यपणातून अंतःकरणाकडे, गतीतून स्थैर्याकडे, आणि मोहातून निर्विकल्प स्थितीकडे नेणारा आहे.

१. मोहाचा त्याग

‘पूर्व’ हा मोहाचा भाग आहे. आपण इंद्रियांकडे वळतो, जगात अडकतो, नात्यांत गुंततो – हीच मोहाची गाठ आहे. ध्यानमार्गात सर्वप्रथम मोहापासून मोकळे होणे आवश्यक आहे. हे कापणे म्हणजे पूर्व दिशेने निघणे – हे मोहरूप स्वरूप ओलांडणे.

२. अंतर्मुख होणे

‘पश्चिमेचे घर’ हे आत्म्याचे निवासस्थान आहे. हे घर बाहेर कुठेच नाही, तर आत आहे. ध्यानात डोळे मिटले तरी ‘पश्चिम’ उघडतो. डोळे बाह्य जगाकडे बंद, आणि अंत:चक्षू आत्मदर्शनासाठी खुले. हे अंतर्मुख होणे म्हणजेच ध्यानाची सुरुवात.

३. स्थिरता – निश्चळपणा

“चालणें एथिंचें” – हे ध्यानातील ‘गती’ स्थैर्यातून होते. ही गती म्हणजे अंतर्गत जागृती. मन जेव्हा निश्चळ होते, तेव्हाच आत्मप्रकाश प्रकट होतो. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की हे चालणे शरीराचे नव्हे, तर मनाचे आहे. मन स्थिर ठेवण्याचे सामर्थ्य हेच ध्यानाचे मर्म आहे.

ध्यानात दिशा कशी बदलते ?

सामान्यतः आपण बाह्य गोष्टींच्या मागे धावतो – हीच पूर्वेकडील गती आहे. पण जेव्हा आपण प्रश्न विचारतो – “मी कोण?” – तेव्हा दिशा बदलते. ही दिशा आत्मशोधाची असते. ‘मी’पणा सोडून ‘मी’च्या मागे पाहणे ही पश्चिमेकडे वाटचाल आहे. बाह्य दिशांचा त्याग करून अंत:प्रवेश करणे हीच ध्यानाची खरी सुरुवात आहे.

भावनिक स्पंदन

ही ओवी केवळ तत्त्वज्ञान सांगत नाही, तर एक भावनिक साद आहे. माउली अर्जुनाशी संवाद करीत नाहीत, तर आपल्या प्रत्येकातील अर्जुनाशी संवाद करतात. जणू ते म्हणतात – “अरे धनुर्धरा, किती दिवस या मोहाच्या खेळात अडकून राहशील? आता उठ! या मोहाचे दरवाजे मागे टाक. आणि आत्मदर्शनाच्या घरात पाऊल टाक.” ज्ञानेश्वर माउलींची ही साद ममत्वाने ओतप्रोत आहे. यात आदेश नाही, तर प्रेमळ आग्रह आहे. म्हणूनच ती हृदयाला भिडते.

ध्यानयोगातील ही ओवीचे स्थान

संपूर्ण सहावा अध्याय ध्यानयोगावर आहे. ध्यान म्हणजे केवळ डोळे मिटवून बसणे नाही, तर आत्मदर्शनाची प्रक्रियाच आहे. ही ओवी त्या प्रक्रियेचे त्रिसूत्री स्वरूप सांगते –
१. मोहातून बाहेर या,
२. अंतर्मुख व्हा,
३. निश्चळ व्हा.

ही त्रिसूत्री ध्यानाच्या पूर्ण मार्गाची नांदी आहे.

आधुनिक संदर्भात उपयोग

आजच्या काळात जिथे चित्त चंचल आहे, तिथे ही ओवी एक मार्गदर्शक दीपस्तंभ ठरते. मन सतत मोबाईल, सोशल मीडिया, करिअर, स्पर्धा, चिंता, कामना यांच्याकडे धावते – हीच ‘पूर्व’ दिशा आहे. यामधून मुक्त होऊन काही क्षण ‘पश्चिमेच्या घरात’ – म्हणजे ध्यानात – गेलो, तर खरे समाधान मिळते. आधुनिक मानसशास्त्रही हेच सांगते की ‘माइंडफुलनेस’ म्हणजे अंतर्मुखतेचा सराव. ज्ञानेश्वरांनी शतकांपूर्वीच हे साधेपणाने सांगितले.

ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीत ध्यानमार्गाचा गूढ सारांश आहे. ‘पूर्व’ म्हणजे मोहाचे क्षेत्र, ‘पश्चिम’ म्हणजे आत्माचे निवासस्थान, आणि ‘निश्चळपणे चालणे’ म्हणजे मनाच्या स्थैर्याने ध्यानात स्थिर होणे.

ज्ञानेश्वर माउली आपल्या रसिक श्रोत्यांना सांगतात – हे लक्ष्यात ठेवा, चालणे हे अंतःकरणातले आहे. शरीर जरी बसले असले, तरी मन जेव्हा स्थिर होते, तेव्हाच ध्यानाची खरी वाटचाल सुरू होते. ही ओवी म्हणजे आत्मदर्शनाचा नकाशा आहे – प्रेमाने भरलेला, ज्ञानाने पल्लवित आणि अनुभूतीने तेजस्वी. जर आपण या ओवीच्या अर्थानुसार जीवन जगायला सुरुवात केली, तर प्रत्येक क्षणात आपल्याला ‘पश्चिमेचं घर’ गवसण्यास वेळ लागणार नाही. हे घर आपल्यातच आहे, फक्त चालण्यासाठी निश्चळ मनाची आवश्यकता आहे – बाकी काहीही नाही.