संकल्पशून्यता म्हणजे…

ऐसे शब्दजात माघौतें सरे । तेथ संकल्पाचें आयुष्य पुरे ।
वाराही जेथ न शिरे । विचाराचा ।। ३१९ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – याप्रमाणे शब्दमात्र जेथून माघारी परततो, जेथें संकल्प नाहीसा होतो व विचाराचा वाराहि जेथे प्रवेश करूं शकत नाही.

शब्द, संकल्प, विचार — या त्रयींचा उपयोग करुन आपण ज्ञान मिळवतो, निर्णय घेतो, भावनांचा अनुभव घेतो. पण ज्ञानदेव सांगतात की, “त्या परमार्थाच्या अवस्था अशी आहे की, जेथे शब्दही पोचत नाही, संकल्प संपून जातो, आणि विचारांचा वाराही लागू शकत नाही.” अशा त्या निर्व्याज, निर्विकल्प अवस्थेचे हे गूढ व अतींद्रिय वर्णन आहे.

❖ निरूपण :
● शब्दांचा माघार – भाषेची सीमा
‘शब्दजात माघौतें सरे’ — ज्ञानेश्वर माउलींनी येथे भाषा व शब्द यांच्या मर्यादेची साक्ष दिली आहे. आपण जो काही अनुभव बोलून, लिहून किंवा विचाराने पकडतो, तो सर्व शब्दांमध्ये येतो. पण ही अद्वैत स्थिती अशी आहे की, तेथे शब्द अपुरे पडतात. कारण ती अवस्था ही सर्वज्ञ व सर्वसामावेशक असून, ती सांगण्या किंवा ऐकण्यापलीकडची आहे.
उदाहरणार्थ, आपण एखाद्या संगीताच्या अपूर्व स्वराविष्काराचा अनुभव घेतो. तो अनुभव दुसऱ्याला शब्दांनी कसा सांगायचा? केवळ ‘सुंदर’, ‘मनमोहक’, ‘आनंददायक’ हे शब्द अपुरे पडतात. तर मग ब्रह्मानुभवाच्या अमूर्त व एकात्म अवस्थेसाठी शब्द किती तोकडे ठरतील!

◈ वेदांताची पुष्टी :
उपनिषदांत ‘यतो वाचो निवर्तन्ते, अप्राप्य मनसा सह’ — ज्या ठिकाणी वाणी पोहोचू शकत नाही आणि मनही तिथे पोचत नाही, त्या अवस्थेची हीच अनुभूती आहे.

● संकल्पाचें आयुष्य पुरे – इच्छा व कल्पनेचा अंत
‘तेथ संकल्पाचें आयुष्य पुरे’ — ही ओवी पुढे अशा अवस्थेचा उल्लेख करते जिथे संकल्प म्हणजेच मनात निर्माण होणाऱ्या इच्छांचा, अपेक्षांचा, कल्पनांचा अंत होतो.
संकल्प म्हणजे ‘मी काही करावे’, ‘काही मिळवावे’, ‘काही टाळावे’ अशा प्रकारचे मानसिक इच्छाविचार. ह्या सर्वांची मुळे ‘अहंकार’ व ‘द्वैत’ या संकल्पनांमध्ये आहेत. पण जेव्हा साधक पूर्णपणे आत्मस्वरूपाशी एकरूप होतो, तेव्हा ‘मी’, ‘माझं’, ‘माझ्यासाठी’ या सर्व कल्पना लोप पावतात. संकल्प उरतच नाहीत.

◈ ‘मी’चा विसर म्हणजे मुक्ती :
सर्व दु:ख हे संकल्पवृत्तीतून निर्माण होतं. मी काहीतरी वेगळं आहे आणि ब्रह्म वेगळं आहे, ही धारणा जेव्हा विसरली जाते तेव्हा संकल्पास स्थान राहत नाही. ही संकल्पशून्यता म्हणजेच ‘निर्विकल्प समाधी’.

● विचाराचा वाराही न शिरे – बुद्धीचीही हद्द संपते
‘वाराही जेथ न शिरे विचाराचा’ — ह्या ओळीचा अर्थ म्हणजे त्या अवस्थेत विचारशक्तीचा सूक्ष्म स्पर्शसुद्धा होत नाही. सामान्यतः एखादी गोष्ट जाणीवपूर्वक समजून घेण्यासाठी आपण ‘विचार’ या साधनाचा वापर करतो. पण जेथे ज्ञान ही बुद्धीच्या पलिकडची अनुभूती असते, तेथे विचार चालत नाही. हे जणू एखाद्या दिव्य प्रकाशाचा अनुभव घेण्यासाठी नुसती तोडगे-शोधणारी बुद्धी उपयोगी पडत नाही. त्यासाठी आपली सत्ता त्या अनुभवात विरघळली पाहिजे.

◈ बुद्धीची मर्यादा :
बुद्धी विश्लेषण करते, तुलना करते, निर्णय घेते — पण ‘ब्रह्म’ हे ना तुलनेत बसणारे, ना विभाजनात. म्हणून तेथे बुद्धीचे अस्तित्वही गहाळ होते.

❖ तीन पातळ्यांवरून विचार : शब्द – संकल्प – विचार
ही ओवी एक सूक्ष्म क्रम सूचित करते :
(१) शब्द → (२) संकल्प → (३) विचार

यापैकी,
‘शब्द’ हा सर्वात बाह्य माध्यम,
‘संकल्प’ हे आंतर मनाच्या वासनेचं प्रकटीकरण
आणि ‘विचार’ हे जरा अधिक सूक्ष्म व बुद्धिमय स्तर.
ज्ञानदेव सांगतात, की ब्रह्मानुभव अशा अत्युच्च स्थानी आहे की, या साऱ्या स्तरांचाही काही उपयोग उरत नाही.
शब्द, संकल्प, विचार — हे सगळं संज्ञेच्या पलीकडचं आहे. जेव्हा साधक पूर्ण आत्मस्वरूपात स्थित होतो, तेव्हा तो अनुभव बोलता येत नाही, इच्छेनुसार साधता येत नाही, किंवा विचारानं समजू शकत नाही. तो ‘अहंभावशून्य’ अनुभवमात्र अनुभव असतो.

❖ ध्यानयोगातील पारमार्थिक अवस्था
ही ओवी ज्ञानदेवांनी ध्यानयोगाच्या अखेरच्या अवस्थेत वापरली आहे.

◈ पूर्वीच्या ओवींतून आलेला प्रवास :
याआधीच्या ओवींमध्ये त्यांनी सांगितलं की,
प्राणवायू मध्यात स्थिर होतो,
शब्द मावळतो,
मनाचा गोंधळ थांबतो,
मग तो योगी ‘साक्षी’ होतो.
आणि आता, त्या समाधीच्या सर्वोच्च बिंदूवर ज्ञानदेव सांगतात — जिथे शब्द, संकल्प, विचार काहीही उरत नाही, तिथे आत्मस्वरूपाचे पूर्ण दर्शन होते. तीच निर्विकल्प समाधी.

❖ आधुनिक मानसशास्त्रीय व तात्त्विक दृष्टिकोन
● मानसशास्त्रात ‘Transcendental Experience’ :
मानसशास्त्रात जिथे विचार, शब्द, संज्ञा थांबतात आणि शुद्ध ‘स्वानुभव’ उरतो, तिला transcendental experience असं म्हणतात. साधनेच्या प्रगाढ अवस्थेत हा अनुभव येतो.

● अद्वैत वेदांत :
आदर्श उदाहरण म्हणजे ‘अहं ब्रह्मास्मि’ — मीच ब्रह्म आहे. हा अनुभव आहे — समज किंवा विचार नव्हे. शब्द, संकल्प, विचार यांचा लय झाल्यावरच ‘मी’ हा ब्रह्म म्हणून प्रगटतो.

❖ साधकासाठी मार्गदर्शन
ही ओवी साधकासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. कारण ही आठवण करून देते की… ज्ञान, चिंतन, श्रवण, मनन — हे आवश्यक असले तरी अंतिम सत्य हे अनुभवाच्या पलिकडचं आहे. आपण शब्दांचे वापरकर्ते असलो तरी त्यापेक्षा शब्दाशिवाय अस्तित्व कितीतरी विशाल आहे. विचार व संकल्पांचा निरास केल्यावरच ‘ब्रह्मस्वरूप’ प्रकट होते.

◈ म्हणूनच :
शब्द टिकवून ठेवता येतात, विचार वापरता येतात, संकल्प रचता येतात — पण ‘स्वतःची ओळख’ मात्र त्यांच्याआधीच्याच शून्यतेमध्येच सापडते.

❖ निष्कर्ष :
ज्ञानदेवांची ही ओवी ‘शब्दरहित, संकल्पशून्य, विचारशून्य’ अशा त्या परब्रह्मस्वरूपाच्या साक्षात्काराकडे इशारा करते. ही अवस्था केवळ अनुभवावी लागते — बोलून सांगता येत नाही, समजून घेता येत नाही.
सत्याला जाण्याचा खरा मार्ग म्हणजे — मौनात एकरूप होणे आणि त्या थिट्या विचारांना विश्रांती देणे.

यालाच म्हणतात :
“म्हणोनि तेथिंची मातु । न चढेंचि बोलाचा हातु ।
जेणें संवादाचिया गांवाआंतु । पैठी”