आध्यात्मिक शुद्धीचा पहिला टप्पा

भीतरीं वळी न धरे । कोठ्यामाजी संचरे ।
कफपित्तांचे थारे । उरों नेदी ।। २१७ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – त्या अपानवायूला आंत वळण्याला कोठे जागा नसल्यामुळें, तो मग कोठ्यांत प्रवेश करतो व तेथें असलेले कफ आणि पित्त यांचा थारा राहूं देत नाही.

ही मूलबंध, प्राणायाम आणि ध्यानयोगाच्या साक्षात अनुभवाचे अत्यंत महत्त्वाचे आणि सूक्ष्म वर्णन करणारी ओवी आहे. ही ओवी योगसाधनेतील मूलाधाराच्या जागृतीचा एक अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा उलगडते.

भीतरीं वळी न धरे – अपानवायू आत (अधः दिशेने) वळत नाही.
कोठ्यामाजी संचरे – तो एका विशिष्ट कोषात (पेल्विस, मूलाधार) प्रवेश करतो.
कफपित्तांचे थारे उरों नेदी – आणि तेथील कफ व पित्त यांचे थांबे टिकू देत नाही. म्हणजेच, सर्व दोषांचे शमन करून अपान स्थिर होतो.

विषयभूमी: मूलबंध व सूक्ष्म वायूंची क्रिया

या ओवीत श्री ज्ञानेश्वर माऊली योगाच्या साधनेत होणाऱ्या अत्यंत सूक्ष्म अशा वायूंच्या (vital airs) स्थितीचे वर्णन करतात. हे विश्लेषण केवळ वैद्यकीय नव्हे, तर अध्यात्मिक दृष्टिकोनातून घ्यावे लागते.
शरीरात पाच प्रमुख वायू मानले गेले आहेत – प्राण, अपान, समान, उदान आणि व्यान. त्यात ‘अपानवायू’ हा अधोमुखी म्हणजे खाली जाण्याची प्रवृत्ती असलेला आहे. मल, मूत्र, शुक्र आणि गर्भप्रसव या सर्व प्रक्रियांमध्ये त्याचा उपयोग होतो.
परंतु योगमार्गात जेव्हा साधक मूलबंध किंवा प्राणायाम साधतो, तेव्हा हा अपानवायू त्याच्या स्वाभाविक मार्गाने खाली न जाता वळवून वरच्या दिशेने नेण्याचा प्रयत्न केला जातो. या वळवणाला “भीतरी वळण” असे म्हणता येईल.

भीतरीं वळी न धरे – अपानाचा उलट प्रवाह

सामान्य माणसाच्या शरीरात अपानवायू नेहमी खालीच वाहतो – म्हणून आपली चेतना, शक्ती, इच्छाशक्ती ही बाह्य भोगांकडे, इंद्रियांच्या तृप्तीकडेच ओढली जाते. पण जेव्हा योगी ‘मूलबंध’ करतो (म्हणजे गुदद्वार व योनी भाग आंत खेचतो), तेव्हा हा अपानवायू खाली जाण्याऐवजी एक ‘उलटा प्रवाह’ घेऊ लागतो.
माऊली म्हणतात – ‘भीतरीं वळी न धरे’ – म्हणजे तो आता खाली वाहण्याच्या ऐवजी एका विशिष्ट ठिकाणी केंद्रित होतो. त्याला आंत वळण्यासाठी योगशक्तीची कडेकोट शिस्त आवश्यक असते. त्यामुळेच सामान्य स्थितीत ही वळवण शक्य होत नाही.

कोठ्यामाजी संचरे – अपान एका विशिष्ट जागी केंद्रित होतो

“कोठ्या” हा शब्द येथे एक अत्यंत लाक्षणिक व प्रतीकात्मक अर्थ घेऊन येतो. ‘कोठा’ म्हणजे विशिष्ट जागा – येथे तो मूलाधार चक्र सूचित करतो. या ठिकाणी अपान थांबतो. ही थांबण्याची जागा म्हणजे आपले शरीरातील अधोभाग – पेल्विक बेस, मूलस्थान. हेच शरीराचे ‘शिवस्थान’ आहे. येथूनच पुढे कुंडलिनी चा जागरणाचा प्रवास सुरू होतो.
या कोषात प्रवेश केल्यावर अपानवायू ‘तिची जाग’ घेतो. ही क्रिया इतकी सूक्ष्म आणि महत्वाची आहे की यामुळेच विकारांचे सर्व मूळ उखडून टाकले जाते. म्हणूनच पुढील ओळीत ज्ञानेश्वर माऊली म्हणतात…

कफपित्तांचे थारे उरों नेदी – दोषनाश

शरीरातील त्रिदोष म्हणजे वात, पित्त आणि कफ. यांत कफ आणि पित्त हे मुख्यतः मूलस्थानाशी आणि पाचक चक्रांशी संबंधित असतात.

जेव्हा अपान एका ठिकाणी थांबतो, तेव्हा त्याचा परिणाम असा होतो की:
शरीरातील दोष टिकत नाहीत
अपानाच्या उलट ओढीमुळे सर्व शारीरिक प्रक्रियांमध्ये संतुलन येते
कफ आणि पित्त, जे अतिरेकाने रोगांची उत्पत्ती करतात, त्यांचा थारा नष्ट होतो.
“थारा उरों नेदी” म्हणजे त्या जागी त्यांचे अस्तित्वच राहत नाही – ती जागा आता योगाग्नीने शुद्ध होते. ती जगन्नियंता शक्तीचा जागृत ध्वज होते.

अध्यात्मिक अर्थ – कुंडलिनी जागरणाचा प्रारंभ

या ओवीचा सर्वांत खोल अर्थ आहे – कुंडलिनी जागरण.
योगसाधक जेव्हा मूलबंध, प्राणायाम, व ध्यान यांच्या साहाय्याने अपानवायूला वर वळवतो, तेव्हा प्राण व अपान यांचा संगम होतो. हीच कुंडलिनी शक्तीची पहिली ठिणगी आहे.

प्राण + अपान = कुंडलिनी उर्जेचा उदय
कफ व पित्त यांचे थारे नष्ट होणे म्हणजे – देहातील सकल विकारांचा नाश होतो. आणि साधक इंद्रियभोगांच्या खालच्या स्तरावरून चैतन्याच्या उन्नत अवस्थेकडे वाटचाल करतो.

साधकाच्या शरीरात काय घडते?
योगाभ्यास करणाऱ्या व्यक्तीसाठी ही ओवी एक मार्गदर्शक आहे. शरीरात घडणाऱ्या क्रिया या अशा असतात:

मूलबंध – अपानाचे नियंत्रण. अधोमुख शक्तीचे उलट वळवणे.
उड्डीयान बंध – नाभिचक्रात प्राण स्थिर करणे.
जालंधर बंध – प्राणाचा वरचा प्रवास रोखून, अंतर्मुख करणे.

या त्रिवेणी बंधांनी साधकाचे शक्तिचक्र जागृत होऊ लागते. कफपित्तांचे नियंत्रण होऊन शरीरातील सर्व दाह, शीत, क्लेश समाप्त होतात. ‘मनोमय’ आणि ‘प्राणमय’ कोश एकत्रित होतात.

मानसिक परिणाम: विकारनाश, समाधीची वाट

या अवस्थेतील साधकाचे मन हे: इंद्रियांच्या ओढीपासून अलिप्त होते. विकारांचे बीज नष्ट होते. मन स्थिर व निश्चल होते. एकाग्रतेचा झोत अंतर्मनात जागतो. या अवस्थेपासून समाधीचे पहिले झोत सुरू होतो.

कविव्यक्तीतील सूक्ष्मता: अध्यात्म आणि शरीराचे संमीलन

ज्ञानेश्वर माऊली अत्यंत सुंदर रीतीने सांगतात – “कफपित्तांचे थारे उरों नेदी”. ही एक अत्यंत सौंदर्यपूर्ण आणि तात्त्विक उपमा आहे. ‘थारा’ म्हणजे जेथून ते कार्य करतात, म्हणजेच विकारांची जडणघडण होते. पण त्या थाऱ्यालाच उखडून टाकले, म्हणजे विकारांना मूळापासून नष्ट केले.

योग आणि आरोग्य – आधुनिक भाष्य

आजच्या काळात या ओवीचा उपयोग असेही करता येईल: मूलबंध आणि प्राणायाम यांचा उपयोग शरीरातील विस्कळित ऊर्जा एकत्र आणण्यासाठी होतो.
अपानवायूचे नियंत्रण म्हणजे मल-मूत्र-स्खलन यांवर संयम येणे.
पेल्विक फ्लोअर मसल्स मजबूत होणे – जे आज योग थेरपीत वापरले जाते.
पित्त-कफ म्हणजे आमाशयातील अग्नी (Acidity, Metabolism) संतुलन साधणे.

सारांश – आध्यात्मिक शुद्धीचा पहिला टप्पा

या ओवीतून एक स्पष्ट संदेश मिळतो: जेव्हा अपानवायू वळवला जातो, तेव्हा साधकाचे सर्व अध:प्रवृत्त विकार नियंत्रित होतात आणि त्याचे शरीर-मन एका शुद्ध, अंतर्मुख अवस्थेत स्थिर होते. कफपित्तांचा थारा उडवून टाकणे म्हणजे शरीररूप संसाराचे बीजच नष्ट करणे. ही योगातील सिद्धावस्था नव्हे, पण त्या दिशेने घेतलेला अत्यंत निर्णायक पाऊल आहे.

निष्कर्ष

ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी आपल्याला शरीरातील सूक्ष्मशक्ती, त्याचे स्थान आणि योगाद्वारे होणाऱ्या परिवर्तनाचे भान देते. ती केवळ शरीरशास्त्र नसून मन आणि आत्मा यांच्या गूढ यात्रा ची नोंद आहे.
या ओवीचा अभ्यास केल्यावर हे समजते की: ‘मूलबंध’ ही केवळ क्रिया नसून ‘जागृती’ आहे. अपानवायूचे नियंत्रण ही एक यांत्रिक प्रक्रिया नसून आत्मशक्तीचा अनुभव आहे. कफपित्तांचे नष्ट होणे म्हणजे काम-क्रोधादि विकारांचे निर्मूलन होणे. या अवस्थेपासूनच पुढील “समाधीचा पहिला झोत” सुरू होतो – जिथे साधक, देहाच्या पलिकडे स्वरूपानंदाच्या सागरात प्रवेश करतो.