सायकल आरोग्याची व्यायामशाळा.

जागतिक सायकल दिवस

पेट्रोल-डिझेलच्या वाढत्या किमती, प्रदूषणाचे गंभीर होत चाललेले संकट आणि बिघडती जीवनशैली यामुळे सायकल पुन्हा एकदा केंद्रस्थानी येत आहे. एकेकाळी सर्वसामान्यांच्या दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग असलेली सायकल आज आरोग्य, पर्यावरण संरक्षण आणि शाश्वत विकासाचे प्रभावी प्रतीक बनली आहे. जागतिक सायकल दिनाच्या निमित्ताने सायकलीचा इतिहास, तिचा सामाजिक प्रवास, आरोग्यदायी लाभ आणि आधुनिक काळातील वाढते महत्त्व यांचा वेध घेणारा हा लेख….

लहू गायकवाड, नारायणगाव

मी कोण ? मराठा, पंजाबी की भारतीय ?

जागतिक सायकल दिन : आरोग्य, पर्यावरण आणि शाश्वत जीवनशैलीचा संदेश

३ जून हा दिवस जगभरात जागतिक सायकल दिन म्हणून साजरा केला जातो. संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या महासभेने एप्रिल २०१८ मध्ये हा दिवस अधिकृतपणे घोषित केला. सायकलचा वापर वाढावा, तिचे आरोग्यदायी, पर्यावरणपूरक आणि सामाजिक महत्त्व लोकांपर्यंत पोहोचावे, हा या दिवसामागील प्रमुख उद्देश आहे.

सायकल हे मानवी शक्तीवर चालणारे सर्वात उपयुक्त आणि पर्यावरणस्नेही वाहन मानले जाते. दोन चाकांवर आधारित या वाहनामध्ये त्रिकोणी धातूची चौकट, बैठक (सीट), दिशा नियंत्रित करणारे हँडल, गती निर्माण करणारी पॅडल्स, साखळी यंत्रणा आणि वेग नियंत्रित करणारे ब्रेक हे प्रमुख भाग असतात. साधी रचना असूनही सायकल हे अत्यंत परिणामकारक आणि कार्यक्षम वाहतुकीचे साधन आहे.

आजची आधुनिक सायकल अनेक संशोधकांच्या प्रयत्नांतून विकसित झाली आहे. तिचे सध्याचे स्वरूप प्राप्त होण्यासाठी शेकडो वर्षांचा संशोधन आणि तांत्रिक विकासाचा प्रवास झाला आहे. इतिहासकारांच्या मते, अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात म्हणजे साधारणपणे इ.स. १७५० नंतर सायकलच्या प्राथमिक स्वरूपाचा विकास सुरू झाला. पुढील काळात विविध संशोधकांनी त्यामध्ये सुधारणा केल्या आणि आजची सुरक्षित, वेगवान व आरामदायी सायकल अस्तित्वात आली.

आजच्या वाढत्या प्रदूषणाच्या आणि बदलत्या जीवनशैलीच्या काळात सायकलचे महत्त्व अधिकच वाढले आहे. सायकल ही केवळ वाहतुकीचे साधन नसून आरोग्य, पर्यावरण संरक्षण आणि आर्थिक बचत यांचा प्रभावी संगम आहे. त्यामुळे जागतिक सायकल दिन हा केवळ एक औपचारिक दिवस नसून निरोगी आणि शाश्वत जीवनशैली स्वीकारण्याचा संदेश देणारा महत्त्वपूर्ण उपक्रम आहे.

इतिहास

सायकल या वाहनाची मूळ कल्पना एम डी सिव्हरक या फ्रेंच व्यक्तीने इसवीसन 1690 मध्ये तयार केली. प्रथम ती लाकडी दांड्याने जोडलेली दोन चाके होती.
अर्थात चाकांचा शोध लागल्यामुळेच पुढे माणसाला आणि यंत्राला आणि त्याच्या प्रगतीला गती आली हे लक्षात घेणे गरजेचे आहे. भारतीय वैदिक शास्त्रामध्ये गतीस्तम गतिस्तम त्वमेव का भवानी गती हा शब्दप्रयोग त्यांच्या अगोदर वैदिक साहित्यामध्ये खूप पूर्वी आहे.

सुरुवातीला त्याने तयार केलेल्या सायकलला पायडल नव्हते. दोन्ही पायाने जमिनीवर रेटा देऊन ती पुढे न्यावी लागे. इसवीसन 1815 मध्ये भारतात पेशवाईचा अस्त झाला. त्यावेळी बॅरन कार्ल द ड्रेस या शास्त्रज्ञाने हे सायकल नावाचे वाहन वळविण्यासाठी फिरणाऱ्या हँडल तयार केले.

इसवी सन 1817 मध्ये जर्मनी या देशात बॅरन कार्ल फॉन ड्रेइस या व्यक्तीने व्हेलोस्पीड नावाची सायकल तयार केली. इसवी सन 1840 ते 1876 या कालावधीत एच जे लोशन यांनी सायकलसाठी चेन म्हणजे दंतचक्र तयार केले. आणि आता चेनच्या साह्याने ती फिरू लागली. मित्रहो हाच आधुनिक सायकलचा जनक मानला जातो.

इसवी सन 1887 मध्ये जॉन डन लॉक नावाच्या शास्त्रज्ञाने रबरी टायरच्या क्षेत्रात क्रांती केली आणि सायकलला रबरी टायर बसविण्यात आले. गती आणि सोय या दृष्टीने हवा भरलेले टायर आता उत्तम वाटू लागले. त्यावेळी सायकलचे वजन साधारणतः 16 किलो पर्यंत होते. मात्र ती तिच्या वजनापेक्षा किमान जास्त वजन वाहून नेते ही त्या वाहनाची खासियत होय.

सायकलचे अवयव

सायकलसाठी हँडल ब्रेक गतिरोधकाच्या तारा चौकटीची पुढची नळी टायर गतिरोधक पट्टी तुंबा किनार भुजादंड पायटा साखळी मुक्तचक्र साखळीची आधारनळी पंक रक्षक बैठकीची नळी मागचे आधार नळी बैठक आणि चौकटीवरची नळी, आरा स्पोक पाळ हे सायकलचे मुख्य अवयव आहेत. यातील तुंबा म्हणजे स्पोक ज्याला जोडलेले असतात त्यास तुंबा म्हणतात.

कालांतराने सायकल मध्येच आणखी आधुनिक सुविधा करण्यात आल्या तिला घंटी दिवा सामान वाहण्यासाठी कॅरियर साखळीवरची आवरण कुलूप स्टॅन्ड हवा भरण्याचा पंप वंगण तेलाची कुपी स्क्रू ड्रायव्हर इत्यादी गोष्टी सायकल सोबत मदत म्हणून आल्या. आता सायकल पंचर काढण्याची दुकाने निघू लागली. आणि बऱ्याच लोकांना रोजगार उपलब्ध झाला.

सायकलचे प्रकार

सायकल दोन चाकी तीन चाकी असे अजून तरी दोन प्रकार आहेत. मात्र एक चाकी सायकल सर्कस मध्ये कधीतरी दिसते. आता तीही नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहे. टनडेम नावाची एक सायकल आहे ती दोन माणसे एकाच वेळी चालवतात.

शर्यतीची सायकल आली. सायकल शर्यती होऊ लागल्या आणि हजारो रुपयांची उलाढाल जागतिक बाजारपेठेत होऊ लागली. आता घडीची सायकल ही जन्माला आली. आपल्या अपंग बांधवांसाठी अपंगाचे सायकल तयार झाली. पाया ऐवजी हाताने चालविणे शक्य झाले. आता स्वयंचलित सायकल पेट्रोलवर व बॅटरीवर चालू लागली आहे.

सायकल का वापरावी.

आपल्या शरीराचा छान पैकी व्यायाम होतो हा सायकलचा सर्वात मोठा फायदा. आता ज्यांना व्यायाम करायचा नाही ते सायकल कोठून चालवणार. आणि चालवायचे म्हटले तर शहरांमध्ये सायकल पार्क करण्यासाठी जागा आणि चालवण्यासाठी सायकलसाठीचा रस्ता आहे तरी कोठे. काही ठिकाणी असेल हे खरे. सायकल चालवल्यावर माणसाचा श्वास जोरात वाढतो आणि जास्तीत जास्त ऑक्सिजन शरीरात घेतला जातो. आता ऑक्सिजनचे फायदे आपणास माहित आहेत.

प्रसिद्ध त्वचारोग तज्ञ डॉ. नरेंद्र पटवर्धन यांच्यामते सायकल म्हणजे केवळ वाहन नसून ती निसर्गाची सखी आहे. डॉ. पटवर्धन सांगतात की, त्यांच्या मित्राला मधुमेह झाला होता. महागडी औषधे घेऊनही आजार काही बरा होईना मग डॉक्टरांनी त्यांना सांगितले आपण सायकल फिरवू. सलग सायकल चालवण्यास सुरुवात केली आणि दोन महिन्यात साखर नियंत्रणात आली. दर आठवड्याला शंभर ते दीडशे किलोमीटर सायकल चालवा सायकल हे केवळ व्यायामाचे साधन नाही तर ती माणसाच्या आरोग्ययात्रेची सोबती ठरत आहे.

सायकल भारतात कशी आली.

पुणे हे सायकलचे शहर म्हणून ओळखले जात होते आता नाही. आता सायकल वस्तू संग्रहालयात दिसते. किंवा एस पी महाविद्यालयाच्या शेजारी असलेल्या एका खानावळीच्या बाहेर बऱ्याच सायकली लावलेल्या मी अनेकदा पाहतो. आता सायकल आहेत पण पुण्यात सायकल चालवण्यासाठी फुटपाथ कमी झालेत. काही असू द्या सायकल आज आरोग्य पर्यावरण आणि जीवनशैलीच्या नव्या जाणिवांमुळे पुन्हा केंद्रस्थानी येत आहे आणि आशा करू की पुणे आणि मुंबईच काय पण सर्वत्र सायकल वापरली जाईल. मी अपवाद नाही मी देखील सायकल खरेदी केली आहे चांगली मोठी 24 गिअरची.

1930 यावर्षी जानकीदास नावाच्या एका भारतीय माणसाने सायकल रेस मध्ये भाग घेतला तो भारतातल्या सायकलच्या प्रारंभाचा महत्त्वाचा टप्पा ठरला त्यानंतर ब्रिटिशांनी भारतात साडेतीन हजार सायकली आणल्या विशेषता त्या प्रशासकीय कामकाजासाठी आणि युरोपीय लोक वापरत असत. स्वातंत्र्यानंतर हरियाणा राज्यात सोनीपत येथे नावाच्या कंपनीने सायकल कारखाना सुरू केला. 1960 ते 1995 हा कालावधी सायकलीचा सुवर्णकाळ आहे.

त्यावेळी सिनेमात सायकल वरून गाणे होतं.
चांदी की सायकल l
सोने की सीट l
आप चलो डार्लिंग l
चले डबल सीट l
परिणामी सायकल प्रेमाचा आणि आरोग्याचा दीपस्तंभ ठरू लागली.

सायकलच्या शर्यती आणि बाजारपेठ.

जगातील युरोप इंग्लंड राष्ट्र कुलातील देश अमेरिका जपान वेस्टइंडीज इत्यादी ठिकाणी सायकल स्पर्धा लोकप्रिय आहेत. फ्रान्सचा सम्राट तिसरा नेपोलियन याने 31 मे 1868 रोजी पॅरिस जवळ एका शहरात 1200 मीटर अंतरासाठी सायकल सुवर्णपदक स्पर्धा आयोजित केली होती.
मित्रांनो जगातील ही पहिली अधिकृत सायकल स्पर्धा होय. जेम्स मुर हा इंग्रजी सायकल स्वार जगातील या स्पर्धेचा आणि सायकल वरून स्पर्धा जिंकणारा पहिला सायकल स्वार ठरला.

1869 मध्ये 134 किलोमीटर लांबीची सायकल स्पर्धा पॅरिस जवळ भरली. ही जगातील पहिली सायकलची रोड रेस ठरली. जिंकणारा सुद्धा जेम्स मुर हाच होता.
1871 पासून व्यावसायिक सायकल स्पर्धांचा उदय झाला. द नॅशनल सायकलिस्ट युनियन स्थापन झाली.

1959 मध्ये ब्रिटिश सायकलिंग फेडरेशन जन्माला आली. आता धावपट्टीवर सायकल स्पर्धा होऊ लागल्या. जगप्रसिद्ध अशी फ्रान्समधील टूर दि फ्रान्स ही लोकप्रिय सांघिक रस्ता सायकल जगप्रसिद्ध आहे. आता सायक्लो क्रॉस स्पर्धा उदयास आली आणि हजारो रुपयांची उलाढाल होऊ लागली.
सायकल आता व्यायामाचे साधन राहिले नाही ते उत्पन्नाचे साधन झाले. हा जसा स्पर्धात्मक क्रीडा प्रकार झाला तसा तो मनोरंजनाचा प्रकार सुद्धा होऊन बसला.
आपण ट्रेकिंगला जातो त्याप्रमाणे पर्वतांमध्ये सायकल मोहिमा आखल्या जाऊ लागल्या.

भारतात नैनीताल कालका ते सिमला चंदिगड ते मनाली हे सायकलसाठी व्यावसायिक मार्ग ठरले. हिमाचल प्रदेशातील उत्तरांचल कडे जाणारा मार्ग सायकलपटूंना आकर्षित करतो. डोंगराळ प्रदेशातील खडतर प्रवासात चंपा हे सायकलपटूंसाठी एक विश्राम स्थळ ठरले आहे. सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांमधील अलंग मलंग कुलंग हा सर्वात कठीण असा गडमाथ्यावरून सायकल साहसी मोहीम करण्यासाठी उपयुक्त मार्ग आहे. मुंबई ते पुणे अशी सायकल स्पर्धा सुरू झाली. घाटाचा राजा नावाचा किताब त्यामधून पुढे आला.

आता प्रत्येक जण सायकल वापरू लागला आहे. हौस म्हणून नव्हे तर शरीरासाठी आवश्यक आहे म्हणून एवढी जागृती सायकलच्या निमित्ताने शरीर व्यायामासाठी झाली ही काय थोडी गोष्ट झाली.
सायकल तयार करणाऱ्या कंपन्यांमध्ये हर्क्युलस नावाची एक कंपनी आहे. हर्क्युलस ही ग्रीक देवता आहे तिचे वैशिष्ट्य मोठे अजब आहे. ती कुठेही केव्हाही प्रगट होऊ शकते अन् गुप्त होऊ शकते. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी सुरतेवर स्वारी केली तेव्हा अनेक परकीय प्रवासी त्यांना इंडियन हर्क्युलस या नावाने संबोधू लागले. ग्रीकदेवतेच्या नावाने सायकल कंपनी निघाली. यानंतर ॲटलास आणि बऱ्याच कंपन्या आल्या.

या सर्व कंपन्यांची नावे त्यामध्ये काम करणारे कामगार कंपनीचा सगळा आर्थिक उलाढालीचा टर्नओव्हर हे सगळे पाहिले तर ज्या माणसाने सायकलचा शोध लावला त्याने किती लोकांना जेवणाची सोय केली किती परिवार सायकल या गोष्टीवर आज जगत आहेत हे जरा तपासून पहावे. सर्वांनी ज्याने सायकल तयार केली त्याचे आभार मानले पाहिजेत.

सायकल संस्कृतीची गरज

एप्रिल २०१८ मध्ये संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेने (United Nations General Assembly) ३ जून हा जागतिक सायकल दिन म्हणून घोषित केला. सायकलच्या वापराबाबत जनजागृती निर्माण करणे आणि पर्यावरणपूरक वाहतुकीला प्रोत्साहन देणे हा या दिवसामागील प्रमुख उद्देश आहे.

आज अल्प अंतराच्या प्रवासासाठीही दुचाकी व चारचाकी वाहनांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. परिणामी वायुप्रदूषण, इंधनाचा वाढता वापर आणि तापमानवाढ यांसारख्या समस्या अधिक गंभीर होत आहेत. वाढत्या प्रदूषणावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी दिल्लीमध्ये सम-विषम (Odd-Even) वाहतूक व्यवस्थेचा प्रयोग करण्यात आला होता. प्रदूषणाचा वाढता धोका वेळेत ओळखला नाही, तर दिल्लीसारखी परिस्थिती इतर शहरांमध्येही निर्माण होऊ शकते.

या समस्यांवर प्रभावी उपाय म्हणून शक्य तितक्या प्रवासासाठी सायकलचा वापर वाढवणे आवश्यक आहे. सायकलमुळे प्रदूषण कमी होण्यास मदत होतेच, शिवाय ती शारीरिक आरोग्यासाठीही उत्कृष्ट व्यायाम ठरते. नियमित सायकलिंगमुळे हृदयाचे आरोग्य सुधारते, शरीर तंदुरुस्त राहते आणि मानसिक ताण कमी होण्यास मदत होते. त्यामुळे प्रत्येकाने आठवड्यातून किमान एक दिवस तरी सायकल चालविण्याचा संकल्प करायला हवा.

सायकलिंगचे आरोग्यदायी, आर्थिक आणि पर्यावरणीय फायदे समाजापर्यंत पोहोचणे अत्यंत गरजेचे आहे. त्यासाठी प्रत्येकाने स्वतःपासून सुरुवात करणे आवश्यक आहे. शहरांमध्ये सायकल संस्कृती रुजविण्यासाठी सामाजिक, सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक संस्थांनी तसेच विविध संघटनांनी पुढाकार घ्यायला हवा. सायकलकडे दुय्यम वाहतुकीचे साधन म्हणून पाहण्याची मानसिकता बदलून तिचे महत्त्व समाजाला पटवून देणे गरजेचे आहे.

केवळ जनजागृती करून भागणार नाही, तर आवश्यक पायाभूत सुविधांची उभारणीही तितकीच महत्त्वाची आहे. बाजारपेठा, मॉल, रेल्वे स्थानके, बसस्थानके आणि इतर महत्त्वाच्या ठिकाणी सुरक्षित सायकल पार्किंगची व्यवस्था असावी. तसेच रस्त्यावर मोटारसायकल किंवा कारचालकांना जसा सन्मान आणि सुरक्षिततेचा अधिकार मिळतो, तशीच वागणूक सायकलस्वारांनाही मिळाली पाहिजे. त्यामुळे अधिकाधिक नागरिक सायकल वापरण्यास प्रोत्साहित होतील.

आज अनेक पालक आपल्या मुलांना ५० ते ६० हजार रुपयांच्या मोटारसायकली घेऊन देतात; मात्र दहा-पंधरा हजार रुपयांची सायकल घेऊन देण्याबाबत फारसा विचार करत नाहीत. यामागे सायकल ही प्रतिष्ठेची बाब नसल्याची चुकीची समजूत आहे. प्रत्यक्षात बाजारात मोटारसायकलींच्या किमतीइतक्याच किंवा त्याहून महागड्या सायकली उपलब्ध आहेत. सायकलचा वापर केल्याने आरोग्य सुधारते, इंधन खर्चाची बचत होते, पर्यावरणाचे रक्षण होते आणि अपघातांचे प्रमाणही कमी करण्यास मदत मिळते. त्यामुळे सायकल ही केवळ वाहतुकीचे साधन नसून आरोग्यदायी, पर्यावरणपूरक आणि शाश्वत जीवनशैलीचा अविभाज्य भाग आहे, ही जाणीव समाजात रुजणे आवश्यक आहे.

सायकल संस्कृतीसाठी पायाभूत सुविधांची गरज

जगातील अनेक देशांमध्ये सायकलचा वापर वाढावा यासाठी विविध स्तरांवर प्रोत्साहन दिले जाते. यामध्ये नेदरलँडचा उल्लेख विशेषत्वाने करावा लागेल. तेथील नागरिक वाहतुकीसाठी मोठ्या प्रमाणावर सायकलचा वापर करतात. सायकल पार्किंगची व्यापक व्यवस्था, सायकलस्वारांसाठी स्वतंत्र मार्ग, सुस्पष्ट वाहतूक नियम आणि सायकलची सहज उपलब्धता यांमुळे तेथे सायकल संस्कृती भक्कमपणे रुजली आहे.

युरोपमधील अनेक देशांमध्ये कोणतीही पायाभूत सुविधा उभारताना सायकलस्वारांच्या गरजांचा प्राधान्याने विचार केला जातो. रस्ते आणि वाहतूक व्यवस्थेचे नियोजन करताना प्रथम पादचारी, त्यानंतर सायकलस्वार, मग सार्वजनिक वाहतूक आणि शेवटी खासगी वाहनधारक अशा क्रमाने सुविधा विकसित केल्या जातात. त्यामुळे वाहतुकीचा समतोल साधला जातो आणि पर्यावरणपूरक प्रवासाला चालना मिळते.

नेदरलँडमध्ये २०१४ मध्ये सायकलस्वारांसाठी एक अभिनव प्रयोग करण्यात आला. तेथे रात्रीच्या वेळी चमकणाऱ्या सायकल ट्रॅकची निर्मिती करण्यात आली. या मार्गावर सिमेंट-काँक्रीटमध्ये फ्लोरोसंट पदार्थांचा वापर करण्यात आला आहे. हे पदार्थ दिवसा सूर्यप्रकाशातून ऊर्जा शोषून घेतात आणि रात्रीच्या अंधारात मार्ग उजळून टाकतात. त्यामुळे सायकलस्वारांना सुरक्षित आणि आनंददायी प्रवासाचा अनुभव मिळतो.

स्पेनमधील सॅन सबॅस्टियन शहरात २००९ मध्ये आणखी एक उल्लेखनीय उपक्रम राबविण्यात आला. जुन्या रेल्वे बोगद्याचे रूपांतर सायकल ट्रॅकमध्ये करण्यात आले. हा जगातील सर्वात लांब सायकल बोगद्यांपैकी एक मानला जातो. सायकलस्वारांच्या सुरक्षिततेसाठी या बोगद्यात सीसीटीव्ही कॅमेरे आणि अन्य आधुनिक सुविधा उपलब्ध करून देण्यात आल्या आहेत.

भारतातही सायकलचा वापर फार पूर्वीपासून होत आला आहे. एकेकाळी सायकल हेच दळणवळणाचे प्रमुख साधन होते. मात्र, सायकलस्वारांसाठी स्वतंत्र आणि व्यापक पायाभूत सुविधा उभारण्याकडे अपेक्षित गांभीर्याने लक्ष दिले गेले नाही. काही शहरांमध्ये सायकल ट्रॅक किंवा सायकल शेअरिंग प्रकल्प सुरू झाले असले तरी त्यांचा विस्तार आणि सातत्य अद्याप मर्यादित आहे.

देशात सायकलिंगबद्दलचे आकर्षण आणि जागरूकता वाढत असल्याबाबत शंका नाही. आरोग्य, पर्यावरण आणि इंधन बचतीच्या दृष्टीने सायकलचे महत्त्व नागरिकांना अधिकाधिक पटू लागले आहे. मात्र, सायकल संस्कृतीला खऱ्या अर्थाने बळकटी देण्यासाठी आवश्यक असलेल्या पायाभूत सुविधा उभारण्याबाबत राजकीय इच्छाशक्ती, दीर्घकालीन नियोजन आणि सातत्यपूर्ण अंमलबजावणी यांचा अभाव प्रकर्षाने जाणवतो. सायकलला वाहतुकीच्या मुख्य प्रवाहात स्थान मिळवून द्यायचे असेल, तर केवळ जनजागृती नव्हे तर ठोस धोरणात्मक निर्णय आणि सक्षम पायाभूत सुविधा उभारणे ही काळाची गरज आहे.

सायकलीशी जुळलेले नाते

सायकलच्या किमतींबाबत बोलताना आजची परिस्थिती लक्षात घेणे आवश्यक आहे. एकेकाळी पाच-सात हजार रुपयांत चांगली सायकल मिळत असे. काही दिवसांपूर्वी मुलीसाठी सायकल घेण्यासाठी गेलो असता, चांगल्या दर्जाच्या सायकलीची किंमत तब्बल २८ हजार रुपये असल्याचे पाहून आश्चर्य वाटले. अखेर मुलीच्या आवडीसाठी ती सायकल घेतली; मात्र मनात एक विचार आला—जुन्या काळातील साधी, मजबूत आणि टिकाऊ सायकल काही औरच होती.

माझ्या आयुष्यात सायकलीने मोठी साथ दिली आहे. महाविद्यालयीन शिक्षणाच्या काळात माझे प्रमुख वाहतुकीचे साधन सायकलच होते. त्या काळात मी नियमित सायकल चालवत असल्याने कदाचित आरोग्यही उत्तम राहिले आणि आजारपणापासून दूर राहिलो. पुण्यात शिक्षणासाठी गेल्यानंतर अरण्येश्वर परिसरातून भावे हायस्कूलपर्यंत मी रोज सायकलने किंवा पायी प्रवास करत असे. संध्याकाळी परतताना अनेकदा सायकल हाताने लोटत अरण्येश्वरपर्यंत येण्याचे दिवस आजही आठवतात.

शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर मी राहत असलेल्या वसतिगृहात माझी सायकल इतर विद्यार्थ्यांच्या उपयोगासाठी सोडून दिली. पुढे त्या सायकलीचे काय झाले, ती कोणाच्या कामी आली, याची माहिती मात्र मिळाली नाही. पण त्या सायकलीशी जोडलेल्या आठवणी आजही मनात ताज्या आहेत.
आजही वेळ मिळाला की सायकल चालविण्याचा मोह आवरत नाही. सायकल चालवताना जुन्या दिवसांच्या आठवणी नकळत जाग्या होतात. पूर्वी सायकल चालवण्यासाठी परवाना घ्यावा लागत असे. आता ना परवान्याची गरज आहे, ना कोणत्याही विशेष परवानगीची; मात्र सायकल खरेदी करणे पूर्वीच्या तुलनेत अधिक खर्चिक झाले आहे.

सायकलींची आणखी एक वैशिष्ट्यपूर्ण बाब म्हणजे प्रत्येक सायकलची स्वतंत्र ओळख. आजही बहुतांश सायकलींच्या सीटखाली उत्पादक कंपनीचा लोगो आणि एक विशिष्ट क्रमांक (सीरियल नंबर) दिलेला असतो. तो त्या सायकलीची ओळख जपून ठेवतो.
जागतिक सायकल दिनाच्या निमित्ताने एवढेच म्हणावेसे वाटते की, सायकल ही केवळ प्रवासाचे साधन नाही, तर आरोग्य, पर्यावरण आणि आठवणी यांना जोडणारा एक सुंदर दुवा आहे. चला तर मग, आजच्या दिवशी किमान थोडा वेळ तरी सायकल चालवूया आणि पुन्हा एकदा सायकलीशी आपले नाते दृढ करूया. 🚲

सायकल : चालती-बोलती व्यायामशाळा

सायकल हे केवळ वाहतुकीचे साधन नाही, तर ती एक चालती-बोलती व्यायामशाळाच आहे. नियमित सायकल चालवल्याने पाय, पाठ, कंबर आणि गुडघ्यांचे स्नायू बळकट होतात. सकाळच्या शुद्ध आणि प्रसन्न वातावरणात मोकळ्या रस्त्यावर किंवा मैदानात सायकल चालविण्याचा आनंद काही वेगळाच असतो. यामुळे शरीराला भरपूर ऑक्सिजन मिळतो, मन प्रसन्न राहते आणि दिवसाची सुरुवात उत्साहाने होते.

सायकल चालवण्यासाठी पेट्रोल-डिझेलची गरज नसते, त्यामुळे खर्च वाचतो आणि प्रदूषणही होत नाही. एकाच वेळी शारीरिक स्वास्थ्य, मानसिक ताजेपणा आणि पर्यावरण संवर्धन साध्य करणारे हे साधन आहे. त्यामुळे सायकल म्हणजे आरोग्य, अर्थकारण आणि पर्यावरण यांचा सुंदर त्रिवेणी संगम म्हणता येईल.

सायकल समूहांची वाढती चळवळ

गेल्या काही वर्षांत सायकलने आधुनिक रूप धारण केले आहे. आरोग्याविषयी वाढती जागरूकता आणि फिटनेसची आवड यामुळे अनेक ठिकाणी सायकलिंग गट स्थापन झाले आहेत. नियमित सायकल भ्रमंती, साहसी मोहिमा आणि सामाजिक उपक्रमांमधून ही संस्कृती अधिक बळकट होत आहे.
नाशिकचे श्री. कुमुद मोरे तसेच माझे शेजारी अवसरीकर काका हे आजही सायकलवरून भारतभर भ्रमंती करतात. त्यांच्या जिद्दीमुळे आणि सायकलप्रेमामुळे अनेकांना प्रेरणा मिळते. आमच्या शिवलक्ष्मी कॉलनीतील श्री. अवसरीकर साहेब आणि श्री. वायकर गुरुजी हे सायकलिंगमधील अनुभवी आणि उत्साही व्यक्तिमत्त्वे आहेत. त्यांनी सायकलवरून देशाच्या विविध भागांची भ्रमंती करून सायकलिंगची एक वेगळी ओळख निर्माण केली आहे.
याशिवाय लोंढे नावाचे किराणा व्यावसायिकही सायकलप्रेमी म्हणून परिचित आहेत. व्यवसायाच्या व्यापातून वेळ काढून त्यांनी सायकलिंगचा छंद जपला आहे. अशा व्यक्तींमुळे सायकल ही केवळ वैयक्तिक आवड न राहता सामाजिक आणि पर्यावरणीय चळवळ बनत आहे.

सायकलचा देश : नेदरलँड

जगात जर एखाद्या देशाला “सायकलचा देश” म्हणायचे असेल, तर तो म्हणजे नेदरलँड. तेथे अनेक शहरांमध्ये सार्वजनिक वाहतुकीइतकाच, किंबहुना त्याहून अधिक सायकलचा वापर केला जातो. सायकलसाठी स्वतंत्र मार्ग, सुरक्षित पार्किंग, शिस्तबद्ध वाहतूक व्यवस्था आणि पर्यावरणपूरक धोरणे यांमुळे नेदरलँडने हरित जीवनशैलीचा आदर्श जगासमोर ठेवला आहे. स्वच्छ, प्रदूषणमुक्त आणि आरोग्यदायी जीवन जगण्याचा त्यांचा मार्ग प्रेरणादायी आहे. मग आपणही अशा सवयी का स्वीकारू नयेत?

आरोग्याचे सोपे सूत्र

दररोज फक्त ३० मिनिटे सायकल चालविण्याची सवय लावा. त्यातून शरीर तंदुरुस्त राहील, मन प्रसन्न राहील आणि अनेक आरोग्यविषयक समस्या दूर ठेवण्यास मदत होईल. औषधांवर अवलंबून न राहता निरोगी जीवन जगण्याचे हे एक सोपे आणि प्रभावी सूत्र आहे.
म्हणूनच सायकल ही केवळ दोन चाकांची यंत्रणा नसून, आरोग्य, आनंद, बचत आणि पर्यावरण संरक्षण यांचा संदेश देणारी जीवनशैली आहे. चला, सायकलला पुन्हा आपल्या दैनंदिन आयुष्याचा एक भाग बनवूया. 🚲🌿