वाचा विसवे : साधुकथेतील शांततेचा अंतर्मुख प्रवास

ज्ञानेश्वरीतील एका साध्या दिसणाऱ्या ओवीत संत ज्ञानेश्वरांनी शब्दांच्या पलीकडील शांततेचा गूढ अर्थ उलगडला आहे. साधुकथा ऐकताना वाणी, विचार आणि अहंकाराला मिळणारी विश्रांती हीच खऱ्या आध्यात्मिक अनुभवाची दारं उघडते—असा सूक्ष्म संदेश या चिंतनातून समोर येतो.

राजेंद्र घोरपडे

ऐसे बोलिलें देवें । तेथ जी म्हणितलें पांडवे ।
आइकें जेथ वाचा विसवे । ते साधुकथा ।। १८७ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – श्रीकृष्ण याप्रमाणे म्हणाले, त्या प्रसंगी अर्जुन म्हणाला, होय, महाराज ! तेंव्हा श्रीकृष्ण म्हणाले, ज्या साधूंच्या वर्णनांत वाणीला विश्रांति मिळते, ती साधुकथा ऐक.

ज्ञानेश्वरीतील नवव्या अध्यायातील ही ओवी अत्यंत सूक्ष्म, पण तितकीच गूढ अर्थछटा घेऊन येते. “ऐसे बोलिलें देवें… ते साधुकथा” या ओवीत संत ज्ञानेश्वरांनी केवळ श्रीकृष्ण आणि अर्जुन यांच्यातील संवाद मांडलेला नाही, तर साधना, श्रवण आणि वाणीच्या विश्रांतीचा एक अद्भुत आध्यात्मिक मार्ग उलगडून दाखवला आहे. ही ओवी पाहता साधी वाटते; पण तिच्या गर्भात आध्यात्मिक अनुभवाची खोल साठवण आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात, आणि अर्जुन नम्रतेने ऐकतो, हा संवाद केवळ गुरु-शिष्य नात्याचा नाही, तर तो परमात्मा आणि जीवात्मा यांच्यातील संवादाचे प्रतीक आहे. “आइकें जेथ वाचा विसवे”—या एका वाक्यात ज्ञानेश्वरांनी वाणीची मर्यादा आणि तिच्या पलीकडील सत्याचा स्पर्श दिला आहे. आपण बोलतो, ऐकतो, वाचतो, विचार करतो—पण या सर्व क्रिया शब्दांच्या कक्षेत अडकलेल्या असतात. शब्द हे साधन असले, तरी ते अंतिम सत्य नाहीत. उलट, शब्दांमध्ये गुंतल्यामुळे सत्याचा प्रत्यक्ष अनुभव कधी कधी दूर जातो.

याच ठिकाणी “वाचा विसवे” हा अत्यंत सुंदर आणि सूचक शब्दप्रयोग आहे. वाणीला विश्रांती मिळते, म्हणजे काय ? सामान्यतः आपण समजतो की बोलणे थांबले की शांतता आली. पण येथे शांतता म्हणजे केवळ आवाजाचा अभाव नाही. ती आहे मनाची, विचारांची आणि अहंकाराचीही शांतता. जेव्हा साधुकथा ऐकताना मन पूर्णपणे तल्लीन होते, तेव्हा विचारांचा गोंधळ कमी होतो, शब्दांची गरज उरत नाही आणि एक प्रकारची अंतर्मुख शांती अनुभवाला येते. हीच ती “वाचा विसवे” अवस्था.

साधुकथा म्हणजे केवळ संतांच्या गोष्टी किंवा धार्मिक आख्यायिका नव्हेत. साधुकथा म्हणजे त्या कथा, ज्या मनाला अंतर्मुख करतात, ज्या आपल्याला आपल्या मूळ स्वरूपाशी जोडतात, ज्या आपल्यातील अस्थिरता, द्वेष, लोभ, अहंकार या सर्वांचा नाश करून अंतःकरणात निर्मळता निर्माण करतात. अशा कथा ऐकताना आपण केवळ श्रोते राहत नाही, तर त्या कथांमध्ये स्वतःला शोधू लागतो. त्या कथांतील साधू, त्यांचे अनुभव, त्यांची साधना—हे सगळे आपल्याला आपलेसे वाटू लागते.

ज्ञानेश्वरांनी येथे श्रवणाच्या महत्त्वावर विशेष भर दिला आहे. भारतीय अध्यात्मात ‘श्रवण, मनन आणि निदिध्यासन’ ही त्रिसूत्री मानली जाते. त्यातील पहिली पायरी म्हणजे श्रवण. पण ते केवळ कानांनी ऐकणे नाही; तर पूर्ण मनाने, श्रद्धेने आणि एकाग्रतेने ऐकणे आहे. जेव्हा आपण अशा प्रकारे ऐकतो, तेव्हा त्या शब्दांमध्ये दडलेले तत्त्वज्ञान आपल्या अंतःकरणात झिरपू लागते.

आजच्या काळात आपण सतत माहितीच्या ओघात जगत आहोत. मोबाईल, सोशल मीडिया, बातम्या या सर्वांमुळे आपले मन सतत बाहेर धावत असते. या गोंगाटात “वाचा विसवे” ही अवस्था तर दूरच, पण क्षणभरही शांत बसणे कठीण झाले आहे. अशा वेळी ज्ञानेश्वरांची ही ओवी आपल्याला थांबायला शिकवते. ती सांगते,थोडा वेळ स्वतःसाठी काढा, साधुकथा ऐका, मनाला स्थिर करा.

साधुकथेचा प्रभाव हा केवळ बौद्धिक नसतो; तो भावनिक आणि आध्यात्मिक असतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या संताची कथा ऐकताना त्यांचे त्याग, त्यांची भक्ती, त्यांची ईश्वरनिष्ठा हे सगळे आपल्या मनाला स्पर्श करते. आपण नकळत त्या गुणांकडे आकर्षित होतो. हळूहळू आपल्या जीवनातही त्याचे प्रतिबिंब दिसू लागते. हीच साधुकथेची खरी फलश्रुती आहे.

“तेथ जी म्हणितलें पांडवे” या वाक्यात अर्जुनाची नम्रता दिसून येते. तो प्रश्न विचारतो, पण अहंकाराने नाही; तर जिज्ञासेने. त्याला जाणून घ्यायचे आहे, समजून घ्यायचे आहे. आजच्या काळात ज्ञान मिळवताना हीच वृत्ती आवश्यक आहे. आपण अनेकदा माहिती गोळा करतो, पण जिज्ञासा आणि नम्रता हरवून बसतो. त्यामुळे ज्ञानाचे रूपांतर अनुभवात होत नाही.

श्रीकृष्ण येथे अर्जुनाला केवळ तत्त्वज्ञान सांगत नाहीत, तर त्याला अनुभवाकडे नेत आहेत. साधुकथा ही त्या अनुभवाची एक दार आहे. त्या कथांमधून आपण जीवनाचे गूढ समजून घेऊ लागतो. त्या कथा आपल्याला शिकवतात की, खरे सुख बाहेर नसून आपल्या अंतःकरणात आहे. त्या कथा आपल्याला सांगतात की, संकटे येतात, दुःख येते—पण त्यातूनही मार्ग काढता येतो, जर आपण अंतर्मुख झालो तर.

“वाचा विसवे” ही अवस्था म्हणजे ध्यानाचीही अवस्था आहे. ध्यानात आपण शब्दांच्या पलीकडे जातो. विचार थांबतात, मन शांत होते आणि आपण आपल्या अस्तित्वाच्या मूळाशी पोहोचतो. साधुकथा ऐकताना देखील असेच काहीसे घडते. कथा ऐकताना आपण त्या कथेत इतके रमतो की, आपले ‘मी’पण विसरतो. हीच खरी ध्यानावस्था आहे.

ज्ञानेश्वरांच्या या ओवीत एक सूक्ष्म संदेश असा आहे की, सत्य हे शब्दात मावत नाही. शब्द हे फक्त दिशादर्शक आहेत. साधुकथा ही त्या दिशेने नेणारी साधने आहेत. पण अंतिम अनुभव हा शब्दांच्या पलीकडे आहे. म्हणूनच “वाचा विसवे” शब्द थांबतात, आणि अनुभव सुरू होतो.

आजच्या आधुनिक जीवनात आपण सतत बोलत असतो फोनवर, बैठकीत, सोशल मीडियावर. पण या सततच्या बोलण्यातून मन अधिकच थकते. अशा वेळी ही ओवी आपल्याला सांगते की, कधी कधी न बोलणे, शांत बसणे आणि फक्त ऐकणे हे अधिक महत्त्वाचे आहे. त्या ऐकण्यातूनच अंतःकरणात परिवर्तन घडते.

साधुकथा ही केवळ धार्मिक किंवा आध्यात्मिक लोकांसाठी नाही. ती प्रत्येकासाठी आहे. कारण प्रत्येकाला शांतता हवी आहे, समाधान हवे आहे. त्या शांततेचा मार्ग बाहेर नाही; तो आपल्या आत आहे. साधुकथा हा त्या मार्गाचा एक सुंदर प्रवेशद्वार आहे.

ज्ञानेश्वरांनी अत्यंत सोप्या भाषेत हा गूढ अर्थ मांडला आहे. त्यांची भाषा साधी आहे, पण अर्थ अत्यंत गहन आहे. हीच त्यांच्या लेखनाची वैशिष्ट्ये आहे. ते कठीण तत्त्वज्ञानही इतक्या सहजपणे सांगतात की, सामान्य माणसालाही ते समजू शकते. या ओवीकडे पाहताना असे जाणवते की, ज्ञानेश्वर आपल्याला केवळ विचार करायला सांगत नाहीत, तर अनुभव घ्यायला सांगत आहेत. ते सांगतात, फक्त वाचा नको, ऐका; फक्त ऐकू नका, अनुभवा. आणि त्या अनुभवातच खरी विश्रांती आहे.

शेवटी, ही ओवी आपल्याला एक अत्यंत महत्त्वाचा धडा देते. जीवनात कितीही गोंगाट असला, कितीही धावपळ असली, तरी आपल्या आत एक शांत कोपरा आहे. त्या कोपऱ्यात पोहोचण्यासाठी साधुकथा, श्रवण आणि अंतर्मुखता ही तीन साधने आहेत. जेव्हा आपण या साधनांचा उपयोग करतो, तेव्हा “वाचा विसवे” ही अवस्था आपल्याला अनुभवता येते.

अशी ही ओवी केवळ एक काव्यपंक्ती नसून, ती एक जीवनमार्ग आहे. ती आपल्याला बाह्य जगाच्या गोंगाटातून अंतर्मनाच्या शांततेकडे नेते. ती आपल्याला शब्दांच्या पलीकडील सत्याचा अनुभव घेण्यास प्रवृत्त करते. आणि त्या अनुभवातच खरे समाधान, खरे सुख आणि खरी शांती दडलेली आहे.