देवाशी मोकळेपणाने बोलण्याचा अधिकार : ज्ञानेश्वरीतील भक्तीचा गूढ अर्थ

प्रभू तुम्ही सुखामृताचे डोहो । म्हणोनि आम्ही आपुलिया स्वेच्छा बोलावो लाहों ।
येथही जरी सलगी करूं बिहों । तरी निवों कें पां ।। ५ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय ९ वा

ओवीचा अर्थ – महाराज, आपण सुखरूपी अमृताचे डोह आहात, म्हणून आम्ही आपल्या इच्छेनुरूप गारवा प्राप्त करून घेतो. येथें देखील जर आम्ही लडिवाळपणा करण्यास भ्यालों, तर आम्ही शांत कोठें व्हावें ?

ही ओवी संत ज्ञानेश्वरांच्या भक्तीच्या तत्त्वज्ञानाचा अत्यंत कोमल आणि जिव्हाळ्याचा आविष्कार आहे. “प्रभू तुम्ही सुखामृताचे डोहो…” या शब्दांतून ज्ञानदेवांनी देव आणि भक्त यांच्यातील नाते किती प्रेमळ, आत्मीय आणि निःसंकोच असू शकते याचे सुंदर चित्र उभे केले आहे. ही ओवी केवळ देवाच्या स्तुतीची नाही; ती भक्ताच्या अंत:करणातील भावनांची, त्याच्या विश्वासाची आणि देवाशी असलेल्या निकटच्या नात्याची अभिव्यक्ती आहे.

ज्ञानदेव म्हणतात, “प्रभू तुम्ही सुखामृताचे डोहो.” या एका उपमेत संपूर्ण भक्तीमार्गाचे सार दडलेले आहे. डोह म्हणजे पाण्याचा खोल आणि स्थिर साठा. त्या पाण्यात गारवा असतो, शांतता असते, आणि त्यात पाहिले की स्वतःचे प्रतिबिंबही दिसते. उन्हाने थकलेल्या प्रवाशाला जर एखादा थंडगार डोह दिसला, तर त्याला त्या पाण्याचा स्पर्शच नवजीवन देतो. शरीरातील उष्णता कमी होते, थकवा उतरतो, आणि मनालाही एक वेगळी प्रसन्नता लाभते. ज्ञानदेव म्हणतात, परमेश्वराचे स्वरूपही असेच आहे. तो सुखरूपी अमृताचा डोह आहे. त्याच्या सहवासात मनाला गारवा मिळतो, जीवनातील ताणतणाव वितळतात आणि आत्मा शांत होतो.

मानवी जीवन अनेक प्रकारच्या उष्णतेने भरलेले आहे. स्पर्धा, अपेक्षा, अपयश, भीती, असुरक्षितता, मोह आणि अहंकार या सर्व गोष्टी मनाला ताप देत असतात. एखादा माणूस दिवसभर धावपळ करतो, पैसा कमावतो, प्रतिष्ठा मिळवतो; पण तरीही त्याच्या मनात एक पोकळी असते. त्या पोकळीला भरून काढणारा खरा गारवा बाह्य सुखांमध्ये मिळत नाही. तो मिळतो परमेश्वराच्या स्मरणात, भक्तीमध्ये. म्हणून ज्ञानदेवांनी देवाला सुखामृताचा डोह म्हटले आहे.

या ओवीतील पुढची ओळ आहे – “म्हणोनि आम्ही आपुलिया स्वेच्छा बोलावो लाहों.” याचा अर्थ असा की, प्रभू तुम्ही इतके प्रेमळ आहात की आम्हाला तुमच्याशी आपल्या मनाप्रमाणे बोलण्याचे धाडस होते. साधारणपणे माणूस एखाद्या मोठ्या व्यक्तीसमोर उभा राहिला की त्याला संकोच वाटतो. शब्द जपून वापरावे लागतात. अंतर ठेवावे लागते. पण परमेश्वराशी भक्ताचे नाते तसे नसते. तेथे औपचारिकता नसते. तेथे भीती नसते. तेथे केवळ प्रेम असते.

एखाद्या लहान मुलाकडे पाहिले तर हे सहज लक्षात येते. मूल आईजवळ जाते तेव्हा ते कोणताही विचार करत नाही. ते रडते, हसते, हट्ट करते, तक्रार करते, कधी लडिवाळपणा करते. आई त्याला कधी रागावते, कधी समजावते, पण त्या नात्यात संकोच नसतो. कारण त्या नात्याचा पाया प्रेमावर असतो. भक्त आणि देव यांचे नातेही असेच असते. भक्त देवाजवळ जातो तेव्हा तो आपले सारे मन मोकळे करतो.

संत परंपरेतील अनेक उदाहरणे याची साक्ष देतात. संत नामदेव विठ्ठलाशी इतक्या मोकळेपणाने बोलत असत की जणू तो त्यांचा मित्रच आहे. एकदा ते म्हणतात, “देवा, तू मला भेटत नाहीस तर मी तुझ्याशी रुसून बसणार.” संत तुकाराम महाराज तर विठ्ठलाशी कधी कधी रागानेही बोलतात. “काय रे विठ्ठला, माझे ऐकतोस की नाही?” अशी त्यांची भाषा असते. पण त्या रागामध्येही प्रेम असते. कारण देवाशी असलेले नाते अत्यंत जिव्हाळ्याचे असते.

ज्ञानदेव म्हणतात, जर देवाशीही आम्ही असे मोकळेपणाने बोलायला घाबरलो, तर आमच्या भक्तीचा अर्थच काय? म्हणून ते पुढे म्हणतात – “येथही जरी सलगी करूं बिहों, तरी निवों कें पां.” म्हणजेच, जर येथेही आम्ही सलगी करायला घाबरलो, तर आम्हाला विश्रांती कोठे मिळणार?

“सलगी” हा शब्द अत्यंत अर्थपूर्ण आहे. सलगी म्हणजे जिव्हाळा, जवळीक, आत्मीयता. ज्या नात्यात सलगी असते ते नाते जिवंत असते. जिथे केवळ भीती असते, तिथे प्रेम टिकत नाही. देवाशीही जर माणूस केवळ भीतीपोटी वागत असेल, तर त्या भक्तीत गोडवा राहत नाही. भक्ती म्हणजे देवाशी असलेले प्रेमाचे नाते. त्या नात्यात कधी लडिवाळपणा असतो, कधी आर्जव असते, कधी तक्रार असते. पण त्या सर्व भावनांचा उगम प्रेमातूनच होत असतो.

दैनंदिन जीवनातही आपल्याला याची अनेक उदाहरणे दिसतात. एखादा मित्र खरा मित्र असतो तेव्हा आपण त्याच्याशी मोकळेपणाने बोलतो. आपल्या मनातील आनंद, दु:ख, चिंता सर्व काही त्याच्याशी वाटतो. कारण आपल्याला खात्री असते की तो आपल्याला समजून घेईल. परमेश्वराशी भक्ताचे नातेही असेच असते. भक्ताला विश्वास असतो की देव त्याचे ऐकेल, त्याला समजून घेईल.

एका गावातील एक वृद्ध शेतकरी रोज सकाळी मंदिरात जाऊन देवाशी बोलत असे. तो मोठमोठे मंत्र म्हणत नसे. फक्त देवाजवळ बसून म्हणत असे, “आज पाऊस पडू दे. पिकाला पाणी मिळेल.” कधी म्हणत असे, “आज माझ्या मुलाची तब्येत ठीक ठेव.” कधी म्हणत असे, “देवा, आज मन फार अस्वस्थ आहे.” त्याच्या त्या साध्या संवादात मोठे तत्त्वज्ञान नव्हते; पण त्यात प्रामाणिकता होती. त्याला वाटत होते की देव त्याचे ऐकतो. त्या विश्वासामुळे त्याच्या मनाला शांतता मिळत होती.

ज्ञानदेवांचा संदेशही हाच आहे. देव दूर नाही. तो आपल्या अंत:करणात आहे. आपण त्याच्याशी बोललो तर तो ऐकतो. आपण त्याच्याशी रडलो तर तो समजून घेतो. आपण त्याच्याशी हसलो तर तोही आनंदित होतो. आजच्या काळात माणूस तंत्रज्ञानाने खूप पुढे गेला आहे. मोबाईल, इंटरनेट, कृत्रिम बुद्धिमत्ता या सर्व साधनांमुळे जग जवळ आले आहे. पण माणसाचे मन मात्र अधिक एकटे झाले आहे. लोकांच्या संपर्कात राहूनही मनात एकाकीपणाची भावना वाढत आहे. अशा वेळी माणसाला अंत:करणात आधार देणारी शक्ती म्हणजे परमेश्वराशी असलेला संवाद.

जेव्हा माणूस शांतपणे देवाजवळ बसतो आणि आपल्या मनातील भावना व्यक्त करतो, तेव्हा त्याच्या मनावरचा ताण कमी होतो. जणू काही मनातील ओझे हलके होते. हा अनुभव अनेक भक्तांनी घेतलेला आहे. म्हणूनच ज्ञानदेव म्हणतात की देवाशी सलगी करायला घाबरू नका. कारण जर येथेही आपण संकोच केला, तर मनाला विश्रांती कुठे मिळणार?

ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी भक्तीचा एक अत्यंत सुंदर पैलू उलगडते. भक्ती म्हणजे केवळ पूजा, आरती, मंत्र यापुरती मर्यादित नाही. ती म्हणजे देवाशी असलेले जिवंत नाते. त्या नात्यात संवाद असतो, प्रेम असते, विश्वास असतो. जेव्हा भक्ताच्या मनात असा विश्वास निर्माण होतो, तेव्हा त्याचे जीवन बदलते. तो अधिक शांत होतो, अधिक करुणामय होतो. त्याच्या मनातील अहंकार कमी होतो. कारण त्याला कळते की परमेश्वर हा त्याचा आधार आहे. ज्ञानदेवांनी या ओवीतून आपल्याला एक सुंदर धडा दिला आहे. देवाशी नाते हे भीतीचे नसावे; ते प्रेमाचे असावे. त्याच्याशी मोकळेपणाने बोलावे, त्याच्याशी सलगी करावी. कारण त्या सलगीतच मनाला खरा गारवा मिळतो.

जसा थकलेला प्रवासी थंड पाण्याच्या डोहात स्नान करून ताजातवाना होतो, तसा भक्त परमेश्वराच्या सहवासात नवजीवन अनुभवतो. म्हणूनच ज्ञानदेव प्रेमाने म्हणतात – प्रभू, तुम्ही सुखामृताचे डोह आहात. तुमच्या सहवासात आम्हाला आमच्या मनाप्रमाणे बोलता येते, तुमच्याशी लडिवाळपणा करता येतो. कारण जर तुमच्याशीही आम्ही असा जिव्हाळा ठेवला नाही, तर आमच्या मनाला शांतता मिळणार कुठे? हीच त्या ओवीची खरी अनुभूती आहे. आणि ही अनुभूतीच संत परंपरेच्या भक्तीमार्गाला इतकी गोड, जिवंत आणि सर्वांना जवळची बनवते.