नदीचा विचार केला तर तिचे पाणी नदीचे स्वतःचे नसते. पर्वतांतील झरे, पाऊस आणि असंख्य जलस्रोत यांतून ते पाणी एकत्र येते. नदी त्याला प्रवाह देते आणि त्या प्रवाहातून शेती, वनराई, पशुपक्षी आणि माणसांचे जीवन समृद्ध होते. नदीने जर हे पाणी केवळ स्वतःच्या मालकीचे मानले, तर तिच्या प्रवाहाचे प्रयोजनच नष्ट होईल. त्याचप्रमाणे माणसाला प्राप्त झालेले ज्ञानही केवळ स्वतःच्या मोठेपणासाठी साठवून ठेवण्याची वस्तू नाही. ते जीवन समृद्ध करण्यासाठी, अज्ञान दूर करण्यासाठी आणि विवेक जागवण्यासाठी वापरले गेले पाहिजे.
राजेंद्र घोरपडे
तेवी मी जे जे बोलें । तें प्रभु तुमचेंचि शिकविलें ।
म्हणोनि अवधारिजो आपुलें । आपण देवा ।। १८ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय अकरावा
ओवीचा अर्थ – मी जे जे प्रतिपादन करतो, महाराज ते तुम्हीच शिकवलेले आहे. एवढ्याकरितां अहो संतजनही आपण शिकविलेले आपणच ऐकावे.
ज्ञानदेवांच्या या ओवीतून शिष्यभावाची, गुरुकृपेची आणि आध्यात्मिक विनम्रतेची एक विलक्षण अनुभूती प्रकट होते. माणूस बोलतो, विचार करतो, काहीतरी सांगतो, इतरांना मार्गदर्शन करतो; पण या सगळ्याच्या मुळाशी असलेली प्रेरणा नेमकी कुठून येते, याचा शोध घेतला तर आपल्या कर्तेपणाच्या मर्यादा लक्षात येतात. आपण जे काही बोलतो, जे काही जाणतो, जे काही इतरांपर्यंत पोहोचवतो, त्यामागे अनेकांचे योगदान असते. आई-वडिलांनी दिलेले संस्कार, गुरूंनी दिलेली शिकवण, समाजाने दिलेले अनुभव, निसर्गाने दिलेले ज्ञान आणि जीवनाने शिकवलेले धडे यांतूनच आपले विचार घडत असतात. त्यामुळे आपल्या मुखातून बाहेर पडणारे शब्द केवळ आपलेच आहेत, असा अहंकार बाळगणे म्हणजे ज्ञानाच्या मूळ स्रोताकडे दुर्लक्ष करण्यासारखे आहे. संत ज्ञानेश्वर महाराज याच भावनेला या ओवीतून अत्यंत नम्रतेने व्यक्त करतात.
‘मी जे जे बोलतो, ते तुम्हीच मला शिकवलेले आहे,’ असे ज्ञानदेव आपल्या प्रभूला सांगतात. वरवर पाहता हे विधान साधे वाटते; परंतु त्यामध्ये शिष्याच्या संपूर्ण समर्पणाचे तत्त्वज्ञान सामावलेले आहे. ज्ञानदेवांसारखा अलौकिक प्रतिभेचा संतदेखील आपल्या ज्ञानाचे श्रेय स्वतःकडे घेत नाही. उलट, आपण जे काही सांगत आहोत, ते गुरूनेच आपल्याला शिकवलेले आहे, अशी त्यांची भावना आहे. येथे केवळ औपचारिक नम्रता नाही, तर आपल्या अस्तित्वाचा आणि ज्ञानाचा मूळ स्रोत ओळखण्याची प्रगल्भ जाणीव आहे. ज्याला खऱ्या ज्ञानाचा स्पर्श होतो, त्याला स्वतःच्या बुद्धीचा अभिमान वाटण्याऐवजी त्या बुद्धीला दिशा देणाऱ्या शक्तीविषयी कृतज्ञता वाटू लागते. कारण ज्ञान मिळवणे ही एक गोष्ट असते; पण त्या ज्ञानामागील प्रेरणा, त्याचा उपयोग आणि त्यातून घडणारे आत्मपरिवर्तन समजून घेणे ही त्याहून मोठी गोष्ट असते.
ज्ञानदेवांच्या या वचनात गुरू आणि शिष्य यांच्यातील नातेही एका वेगळ्या उंचीवर पोहोचते. गुरू केवळ माहिती देणारा नसतो, तर शिष्याच्या अंतर्मनातील सुप्त ज्ञानाला जागवणारा असतो. बीजामध्ये वृक्ष होण्याची क्षमता असते; परंतु योग्य माती, पाणी, सूर्यप्रकाश आणि काळ यांची साथ मिळाल्याशिवाय त्या क्षमतेचे प्रकटीकरण होत नाही. त्याचप्रमाणे प्रत्येक माणसामध्ये जाणिवेची, विचारांची आणि आत्मशोधाची क्षमता असते. गुरू त्या क्षमतेला दिशा देतो. अज्ञानाचा अंधार दूर करून विवेकाचा प्रकाश दाखवतो. शिष्याला केवळ काय विचार करावा हे सांगत नाही, तर स्वतःच्या विचारांकडे डोळसपणे कसे पाहावे, याची दृष्टी देतो. त्यामुळे शिष्याच्या मुखातून जेव्हा ज्ञानाचे शब्द प्रकट होतात, तेव्हा त्यामागे गुरूने जागवलेल्या जाणिवेचे प्रतिबिंब असते.
मात्र, या ओवीचा आणखी एक सूक्ष्म अर्थ लक्षात घेण्यासारखा आहे. ज्ञानदेव केवळ आपले बोलणे प्रभूने शिकवलेले आहे, असे म्हणत नाहीत; तर ‘म्हणोनि अवधारिजो आपुलें । आपण देवा ।’ असे सांगून प्रभूलाच आपले बोलणे ऐकण्याची विनंती करतात. म्हणजेच, हे देवा, मी जे काही सांगतो आहे ते तुमच्याच शिकवणीतून आलेले असल्याने तुम्ही ते आपलेच समजून ऐकावे. या विधानात भक्तीचा गोडवा आहे, तसेच अद्वैताच्या अनुभूतीची चाहूलही आहे. बोलणारा, बोलण्याची प्रेरणा देणारा आणि त्या बोलण्याचा खरा आशय जाणणारा यांच्यातील भेद हळूहळू विरत जातो. भक्ताच्या वाणीमधून व्यक्त होणारा भाव हा परमात्म्यापासून वेगळा राहत नाही. जणू परमात्म्यानेच दिलेली जाणीव परमात्म्यापुढे शब्दरूपाने व्यक्त होत आहे. येथे भक्त स्वतःला स्वतंत्र कर्ता मानत नाही. तो आपल्या वाणीचे, ज्ञानाचे आणि कृतीचे स्वामित्व परमेश्वराच्या चरणी अर्पण करतो.
अध्यात्माच्या मार्गावर अहंकार हा सर्वांत सूक्ष्म अडथळा आहे. माणसाने काही ज्ञान मिळवले, एखादे कार्य यशस्वीपणे पूर्ण केले किंवा समाजात मान-सन्मान मिळवला की, नकळत त्याच्या मनात ‘हे मी केले’, ‘हे माझ्यामुळे घडले’, अशी भावना निर्माण होते. ही भावना माणसाला स्वतःच्या कर्तृत्वाची जाणीव करून देत असली, तरी तिचे रूपांतर अहंकारात झाले की आत्मविकासाची वाट अडू लागते. कारण अहंकाराला स्वतःच्या ज्ञानाची सतत पुष्टी हवी असते. त्याला दुसऱ्याचे ऐकणे कठीण जाते, चूक मान्य करणे जड जाते आणि नव्याने शिकण्याची तयारी कमी होते. याउलट, ज्याच्या मनात गुरुकृपेची जाणीव जागी असते, तो आपल्या ज्ञानाकडे अंतिम सत्य म्हणून पाहत नाही. तो शिकत राहतो, प्रश्न विचारत राहतो आणि आपल्या समजुतींची चिकित्सा करण्यास तयार असतो. त्याच्यासाठी ज्ञान हे प्रतिष्ठा मिळवण्याचे साधन नसते, तर स्वतःला अधिक व्यापकपणे समजून घेण्याचे माध्यम असते.
ज्ञानदेवांच्या ओवीतून प्रकटणारा हा शिष्यभाव आजच्या जीवनातही तितकाच महत्त्वाचा आहे. आज माहितीची साधने विपुल झाली आहेत. एका क्षणात जगभरातील ज्ञान आपल्यापर्यंत पोहोचू शकते. माणूस अनेक विषयांवर बोलू शकतो, लिहू शकतो आणि आपली मते हजारो लोकांपर्यंत पोहोचवू शकतो. परंतु माहिती मिळणे आणि ज्ञान आत्मसात होणे यांत मोठा फरक आहे. माहितीमुळे शब्द वाढतात; अनुभव आणि चिंतनामुळे त्या शब्दांना अर्थ प्राप्त होतो. त्याही पलीकडे, स्वतःच्या मर्यादांची जाणीव झाली की त्या ज्ञानाला विनम्रतेची जोड मिळते. त्यामुळे खरा ज्ञानी माणूस आपल्या विद्वत्तेचे प्रदर्शन करण्यापेक्षा त्या विद्वत्तेचा उपयोग इतरांच्या जीवनात प्रकाश निर्माण करण्यासाठी करतो. तो स्वतःला ज्ञानाचा मालक न मानता ज्ञानाचा वाहक समजतो.
नदीचा विचार केला तर तिचे पाणी नदीचे स्वतःचे नसते. पर्वतांतील झरे, पाऊस आणि असंख्य जलस्रोत यांतून ते पाणी एकत्र येते. नदी त्याला प्रवाह देते आणि त्या प्रवाहातून शेती, वनराई, पशुपक्षी आणि माणसांचे जीवन समृद्ध होते. नदीने जर हे पाणी केवळ स्वतःच्या मालकीचे मानले, तर तिच्या प्रवाहाचे प्रयोजनच नष्ट होईल. त्याचप्रमाणे माणसाला प्राप्त झालेले ज्ञानही केवळ स्वतःच्या मोठेपणासाठी साठवून ठेवण्याची वस्तू नाही. ते जीवन समृद्ध करण्यासाठी, अज्ञान दूर करण्यासाठी आणि विवेक जागवण्यासाठी वापरले गेले पाहिजे. ज्ञानदेवांच्या वाणीतील गुरुकृपेची भावना आपल्याला याच दिशेने घेऊन जाते. जे मिळाले ते कृतज्ञतेने स्वीकारायचे, जे उमगले ते प्रामाणिकपणे व्यक्त करायचे आणि जे सांगितले त्यातून दुसऱ्याचे कल्याण साधण्याचा प्रयत्न करायचा, हा या ओवीचा जीवनोपयोगी संदेश आहे.
याचबरोबर या ओवीतून ऐकण्याच्या कलेचेही महत्त्व लक्षात येते. ज्ञानदेव प्रभूला आपले बोलणे ऐकण्याची विनंती करतात. अध्यात्मात ऐकणे म्हणजे केवळ कानांनी शब्द ग्रहण करणे नव्हे. समोरच्याच्या अनुभवामागील भाव समजून घेणे, त्याच्या शब्दांतील सत्याचा शोध घेणे आणि आपल्या पूर्वग्रहांना बाजूला ठेवून त्याचा आशय आत्मसात करणे, ही खरी श्रवणसाधना आहे. गुरूचे ऐकताना शिष्याने आपले मन खुले ठेवावे लागते. कारण आधीपासूनच सर्व काही माहीत आहे, अशी भावना मनात असेल तर नवीन ज्ञानासाठी जागाच उरत नाही. रिकामे पात्र जसे पाणी स्वीकारू शकते, तसे विनम्र मनच ज्ञान स्वीकारू शकते. म्हणूनच गुरुकृपा केवळ गुरूच्या आशीर्वादात नसते; ती शिष्याच्या ग्रहणशीलतेतही प्रकट होत असते. शिष्याने मन मोकळे केले, अहंकार बाजूला ठेवला आणि सत्य स्वीकारण्याची तयारी दाखवली, की गुरूची शिकवण त्याच्या जीवनात प्रत्यक्ष उतरू लागते.
ज्ञानदेवांची ही ओवी आपल्याला आणखी एका महत्त्वाच्या जाणिवेपर्यंत घेऊन जाते. गुरूची शिकवण आत्मसात करणे म्हणजे गुरूचे शब्द जसेच्या तसे पुन्हा उच्चारणे नव्हे. त्या शिकवणीमागील तत्त्व समजून घेणे, ते स्वतःच्या अनुभवातून तपासणे आणि जीवनात त्याचे रूपांतर घडवणे, ही खरी गुरुदक्षिणा आहे. गुरूने विवेक शिकवला असेल, तर प्रत्येक परिस्थितीत विवेकाने वागणे आवश्यक आहे. गुरूने प्रेम शिकवले असेल, तर व्यवहारात करुणा जपली पाहिजे. गुरूने सत्याचा मार्ग दाखवला असेल, तर स्वतःच्या सोयीसाठी सत्याशी तडजोड करता कामा नये. गुरूचे ज्ञान आपल्या वर्तनातून व्यक्त होऊ लागले, की ती शिकवण केवळ स्मरणात राहत नाही, तर आपल्या अस्तित्वाचा भाग बनते. अशा वेळी आपले बोलणे आणि वागणे हेच गुरूच्या शिकवणीचे जिवंत दर्शन घडवू लागते.
ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी म्हणूनच केवळ भक्ताने देवाशी केलेला संवाद नाही. ती प्रत्येक ज्ञानसाधकाला स्वतःकडे पाहण्याची संधी देते. आपण जे बोलतो त्यामागे कोणते संस्कार आहेत, आपल्या विचारांना दिशा कोणी दिली, आपल्या यशामागे किती अदृश्य हातांचे योगदान आहे आणि आपल्या ज्ञानाचा उपयोग आपण कशासाठी करतो, असे प्रश्न ही ओवी मनात जागवते. या प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरे शोधली की स्वतःच्या कर्तृत्वाचा अभिमान कमी होऊन कृतज्ञतेची भावना वाढू लागते. कृतज्ञता माणसाला लहान करत नाही; उलट, ती त्याला अधिक विशाल बनवते. कारण स्वतःच्या मर्यादा मान्य करणारा माणूसच इतरांच्या सामर्थ्याचा आदर करू शकतो. स्वतःला शिकण्याची गरज आहे, हे मान्य करणारा माणूसच खऱ्या अर्थाने ज्ञानाच्या दिशेने वाटचाल करू शकतो.
शेवटी, ‘तेवी मी जे जे बोलें, तें प्रभु तुमचेंचि शिकविलें,’ या ज्ञानदेवांच्या वचनाचा गाभा असा की, माणसाच्या मुखातून ज्ञानाचे शब्द प्रकट होऊ शकतात; परंतु त्या शब्दांमागील प्रेरणा ओळखण्यासाठी अंतर्मनात विनम्रता असावी लागते. आपले ज्ञान, आपली प्रतिभा, आपली वाणी आणि आपले कर्तृत्व यांचा उपयोग स्वतःच्या अहंकाराला पोसण्यासाठी न करता व्यापक कल्याणासाठी करणे, हीच या ओवीची साधना आहे. जेव्हा माणूस स्वतःला सर्व गोष्टींचा अंतिम कर्ता समजणे सोडतो, तेव्हा त्याच्या कृतीत सहजता येते, वाणीमध्ये नम्रता येते आणि ज्ञानामध्ये करुणा उतरते. गुरूने दिलेली शिकवण शिष्याच्या जीवनातून पुन्हा प्रकट होते, तेव्हा गुरू-शिष्य नाते केवळ व्यक्तीपुरते मर्यादित राहत नाही; ते ज्ञानाच्या अखंड प्रवाहाचे प्रतीक बनते. त्या प्रवाहात स्वतःचे स्वतंत्र कर्तेपण विसरून, प्राप्त झालेल्या ज्ञानाचा प्रकाश इतरांपर्यंत पोहोचवणे, हीच खरी गुरुकृपा आणि हीच ज्ञानदेवांच्या या ओवीतून उलगडणारी आत्मसमर्पणाची अनुभूती होय.
