निळ्या कॅनव्हासवरचा हिरवा चमत्कार

निसर्ग कधीच आपले रहस्य उघडपणे सांगत नाही; तो ते दाखवतो. पण ते पाहण्याची नजर आणि तो क्षण थांबवण्याची संवेदना छायाचित्रकाराकडे असावी लागते. सुभाष पुरोहित यांनी टिपलेले हे राखी डोक्याच्या पोपटाचे छायाचित्र असेच एक निसर्गरहस्य उलगडते. क्षणभरासाठी थांबलेला काळ, श्वास रोखून धरणारी रचना आणि सहजतेतून प्रकट होणारे विलक्षण सौंदर्य — हे सारे या एका चौकटीत सामावलेले आहे.

पूर्ण निळ्या पार्श्वभूमीवर लोंबकळणारा हा पोपट केवळ एक पक्षी म्हणून उभा राहत नाही; तो एक अनुभव बनतो. आकाशाचा निळेपणा कोणत्याही ढगांशिवाय, कोणत्याही गोंधळाविना, एक शांत, निखळ कॅनव्हास म्हणून उभा आहे. त्या पार्श्वभूमीवर पोपटाचा हिरवा रंग अधिकच खुलतो. हा हिरवा रंग केवळ पानांचा नाही; तो जीवनाचा, चैतन्याचा, हालचालींचा आणि नैसर्गिक सुसंवादाचा रंग आहे. निळ्या आणि हिरव्या रंगांचा हा संवाद डोळ्यांत न थांबता थेट मनात उतरतो.

या छायाचित्राचा सर्वात विलक्षण पैलू म्हणजे पोपटाची स्थिती. तो दोन्ही पायांनी फांदी पकडून बसलेला नाही. तो एका पायानेच फांदीला घट्ट धरून, उलटा लोंबकळत आहे आणि दुसऱ्या पायाचा आधारही घेत नाही. ही स्थिती पाहताना क्षणभर मनात प्रश्न उभा राहतो—“हे शक्य तरी कसे?” पण निसर्गासाठी ‘अशक्य’ हा शब्दच नसतो. मानवासाठी जी कसरत, जो तोल, जे धाडस असते, ते पक्ष्यांसाठी सहज असते. पोपटाचा हा एकपायावरचा तोल केवळ शारीरिक कौशल्य नाही, तर उत्क्रांतीने दिलेली सहज क्षमता आहे.

विलायती चिंचेची शेंग चोचीत धरून ती खात असलेला हा पोपट एका अत्यंत नैसर्गिक क्षणी पकडला गेला आहे. हा अभिनय नाही, पोझ नाही, तर जगण्याचा एक सहज क्षण आहे. छायाचित्रातील पोपट आपल्याकडे पाहत नाही; तो आपल्या कामात मग्न आहे. त्यामुळेच हे छायाचित्र अधिक प्रामाणिक वाटते. प्रेक्षकासाठी नाही, कॅमेऱ्यासाठी नाही, तर स्वतःच्या भुकेसाठी, स्वतःच्या जगण्यासाठी तो त्या क्षणी तिथे आहे.

राखी डोक्याचा पोपट हा स्वतःच एक देखणा पक्षी. त्याचे राखाडी डोके, हिरवे शरीर आणि पिवळसर-केशरी चोच यांचा रंगसंगतीचा खेळ या छायाचित्रात अतिशय नेमकेपणाने दिसतो. डोके आणि शरीर यातील रंगभेद त्याला अधिक उठाव देतो. चोचीत धरलेली चिंच आणि तिची वळणदार शेंग छायाचित्राच्या रचनेत एक वेगळी लय आणते. फांद्या, पानं आणि चिंचेच्या शेंगा यांचे वळण पोपटाच्या शरीराच्या रेषांशी संवाद साधते. ही रचना केवळ योगायोग नाही; ती छायाचित्रकाराच्या नजरेचा विजय आहे.

छायाचित्र पाहताना असे वाटते की क्षणभरासाठी गुरुत्वाकर्षणानेही आपली ताकद गमावली आहे. पोपट खाली लोंबकळत असला, तरी त्यात कुठलीही अस्थिरता नाही. उलट त्याच्या शरीरात एक सहज आत्मविश्वास आहे. हा आत्मविश्वास निसर्गातील प्रत्येक सजीवाच्या जगण्याचा भाग असतो. माणूस मात्र तो हरवत चालला आहे. त्यामुळेच कदाचित अशा छायाचित्रांकडे पाहताना आपल्याला आश्चर्य वाटते, थोडेसे विस्मय वाटतो आणि मन कुठेतरी शांत होते.

या छायाचित्रातील निळी पार्श्वभूमी विशेष उल्लेखनीय आहे. ती कोणत्याही कृत्रिम पार्श्वभूमीशिवाय, कोणत्याही संपादनाच्या गोंधळाशिवाय आहे. आकाश स्वतःच छायाचित्रकाराचा सहकलाकार बनले आहे. या निळेपणामुळे छायाचित्राला खोल श्वास घेता येतो. दृश्य कुठेही गच्च होत नाही. प्रत्येक घटकाला मोकळीक मिळते. हे मोकळेपणच छायाचित्राचे सौंदर्य वाढवते.

सुभाष पुरोहित यांचे हे छायाचित्र केवळ पक्षीछायाचित्रणाचे उदाहरण नाही; ते निरीक्षणशीलतेचे, संयमाचे आणि योग्य क्षण ओळखण्याच्या क्षमतेचे दर्शन घडवते. असा क्षण अचानक येतो, पण तो टिपण्यासाठी छायाचित्रकार त्या जागी उपस्थित असावा लागतो, सजग असावा लागतो. कॅमेऱ्याच्या मागे उभा असलेला माणूस निसर्गाशी एकरूप झाला, की असे क्षण त्याला सापडतात.

या छायाचित्रातून एक सूक्ष्म संदेशही मिळतो. जीवनात तोल राखण्यासाठी नेहमी दोन आधारांची गरज नसते. कधी कधी एकच आधार पुरेसा असतो, फक्त त्यावरचा विश्वास हवा. पोपटाचा एक पाय फांदीला धरून असणे आणि तरीही निर्धास्तपणे अन्न घेणे ही जीवनतत्त्वज्ञानाची एक न बोललेली शिकवण आहे. माणूस मात्र अनेक आधार असूनही अस्थिर असतो.

विलायती चिंच खाणारा पोपट हा दृश्याचा आणखी एक अर्थ उघडतो. निसर्गात कोणतीही गोष्ट निरुपयोगी नसते. झाड, फळ, पक्षी आणि आकाश — हे सारे एकमेकांशी जोडलेले आहेत. पोपट चिंच खातो, झाडाला बीजप्रसार मिळतो आणि निसर्गाचा समतोल टिकून राहतो. छायाचित्र हे नाते शब्दांशिवाय सांगते.

आजच्या धावपळीच्या, कृत्रिमतेने भरलेल्या जगात अशी छायाचित्रे आपल्याला थांबायला भाग पाडतात. स्क्रीनवरून क्षणभर नजर हटत नाही. मन नकळत त्या निळ्या आकाशात विरघळते आणि हिरव्या पोपटाबरोबर लोंबकळते. हीच कलात्मक छायाचित्राची ताकद असते, ती पाहणाऱ्याला त्या क्षणाचा भाग बनवते.

अखेरीस, हे छायाचित्र निसर्गाचे नाही, तर निसर्गाकडे पाहण्याच्या मानवी दृष्टीचे यश आहे. सुभाष पुरोहित यांनी टिपलेला हा क्षण उद्या पुन्हा दिसेलच असे नाही. पण तो या छायाचित्रामुळे कायमचा जिवंत राहतो. म्हणूनच छायाचित्र हे केवळ दृश्य नसते; ते स्मृती, संवेदना आणि सौंदर्य यांचा एकत्रित दस्तऐवज असते. आणि हे छायाचित्र त्या अर्थाने पूर्णत्वाला गेलेले, लक्षवेधी आणि दीर्घकाळ मनात राहणारे आहे.