आपण विश्व होणे हीच खरी मोक्षप्राप्ती

म्हणोनि आपणपां विश्व देखिजे । आणि आपण विश्व होईजे ।
ऐसे साम्यचि एक उपासिजे । पांडवा गा ।। ४०९ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – म्हणून आपल्या ठिकाणी जगत् पाहावें आणि आपण जगत् व्हावें, अशा एका साम्याचिच, हे अर्जुना, तूं उपासना कर.

ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी आत्मा आणि विश्व यांचे अद्वैत नाते स्पष्ट करणारी आहे. साधकाच्या ध्यानप्रवासातील हा उच्च टप्पा आहे. श्रीज्ञानेश्वर माउलींनी येथे अर्जुनाला सांगितले आहे की, जसे साधा मनुष्य आपल्या डोळ्यांनी जग पाहतो, त्याचप्रमाणे तुला आपल्या अंतरी बसलेल्या आत्म्यात हे जग पाहता यावे. आणि जेव्हा हे जग पाहशील तेव्हा स्वतःपासून वेगळे असे काही नाही, मीच हे विश्व आहे, असे अनुभवता आले पाहिजे. हीच खरी उपासना आहे.

उपासना म्हणजे केवळ मंत्रजप, पूजापाठ किंवा व्रत-वैकल्य यापुरती मर्यादित नाही. खरी उपासना म्हणजे साधकाच्या चेतनेला विस्तार देणे. “आपण विश्वात आहे” ही पहिली पायरी आहे. पण “विश्व माझ्यात आहे” ही दुसरी पायरी. आणि “मीच विश्व आहे” ही अंतिम अवस्था. ही यात्रा ‘मी’ या संकुचित अहंभावापासून सुरू होते आणि ‘सर्वत्र मीच आहे’ या अद्वैतानुभवापर्यंत पोहोचते.

जग पाहणे म्हणजे केवळ डोळ्यांनी दृश्य पकडणे नव्हे. जग पाहणे म्हणजे त्यामागील एकत्व समजून घेणे. उदाहरणार्थ, नदी वेगळी, झाडे वेगळी, मनुष्य वेगळा, पर्वत वेगळा, असा भास आहे. पण या सर्वांचा मूळ आधार एकच आहे — ब्रह्म. साधकाने हे जाणले की, तो आपल्या अंतरात्म्याशी जोडला जातो. मग बाह्य जगात भासणारे भेद-भाव वितळतात.

माउलींनी येथे “आपण विश्व होईजे” असे सांगितले आहे. याचा अर्थ ‘स्व’ आणि ‘विश्व’ यात काही अंतर नाही. माणसाचे जीवन एक प्रकारच्या वेगळेपणाच्या भावनेने वेढलेले आहे. मी आणि तू, आपले आणि परके, माझे आणि तुझे, सुख-दुःख, यश-अपयश अशा द्वैतभावातच आपण जगतो. पण साधकाच्या प्रगाढ उपासनेने हळूहळू ही भिंत गळून पडते. जोपर्यंत मी वेगळा आणि जग वेगळं असे वाटतं, तोपर्यंत मनुष्य दुःखातून मुक्त होत नाही. पण ज्याला हा अद्वैत अनुभव येतो, त्याच्यासाठी सर्वत्र परमात्माच आहे.

या ओवीत माउलींनी सांगितलेली ‘साम्योपासना’ ही खरी साधना आहे. साम्य म्हणजे समानता. ज्याच्या डोळ्यात सर्वत्र आत्मा दिसतो, तोच खरा ज्ञानी. भगवद्गीतेत भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात, “विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि, शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः” — म्हणजे ज्ञानी पुरुष ब्राह्मण, गायी, हत्ती, कुत्रा किंवा चांडाळ या सर्वांमध्ये एकाच आत्म्याचे दर्शन करतो. हाच साम्यभाव.

आपणपण पाहिलं तर दैनंदिन जीवनात आपली दृष्टी नेहमी भेदाकडे जाते. श्रीमंत-गरिब, उंच-ठेंगणे, आपला-परका, चांगला-वाईट, देव-भूत अशा भिन्नतेच्या चौकटी आपण मनात बनवून ठेवतो. पण माउली सांगतात की, खरी उपासना ही या चौकटी मोडून काढणे आहे. कारण आत्मा कुणाचाही कमी-जास्त नसतो. प्रत्येक प्राण्यात, प्रत्येक वस्तूत तोच एकच आत्मा आहे.

ही उपासना सहज नाही. मनाला नेहमी भेद प्रिय असतो. एकाला आवडते, दुसऱ्याला नावडते; एकाशी आपुलकी, दुसऱ्याशी द्वेष; एकापुढे नतमस्तक, दुसऱ्याला हीन समजणे — असे मनाचे खेळ सुरू असतात. पण साधकाने हळूहळू मनावर विजय मिळवला की, त्याला सर्वत्र तोच एकच प्रकाश दिसू लागतो. मग तो डोळे मिटून बसला तरी विश्व त्याच्या अंतरंगात झळकत असते. डोळे उघडले तरी त्याला बाहेर तेच विश्व दिसते. अशा स्थितीत “मी विश्वापासून वेगळा नाही, मीच विश्व आहे” हा अनुभूतीस येतो.

हा अनुभव आलेला संतच जगात खरी क्रांती घडवतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, “आम्ही विश्व व्यापीले” — म्हणजे माझे अस्तित्व एका शरीरापुरते मर्यादित नाही, तर सर्वत्र पसरले आहे. समर्थ रामदास म्हणतात, “आम्हीचि विश्व” — हा त्यांचा अद्वैतदृष्टिकोन. ज्ञानेश्वर माउलींनीही अल्पवयातच ही अनुभूती शब्दरूपाने ओवींतून उतरवली.

ही साम्योपासना फक्त तत्त्वज्ञानापुरती नाही, तर व्यवहारात जगण्याची गुरुकिल्ली आहे. जर प्रत्येक मनुष्याला “मीच विश्व आहे” ही जाणीव झाली, तर कुणाशीही अन्याय होणार नाही, कुणाचा द्वेष राहणार नाही. कारण दुसऱ्याशी केलेले वाईट हे स्वतःशीच केलेले आहे, ही भावना जिवंत होते. त्या क्षणी धर्म, जाती, पंथ, भाषा, रंग, रूप या भेदांना काहीच महत्त्व उरत नाही.

याउलट आपण पाहतो की, जगातली सारी दुःखं ही ‘मी आणि तू’ या भेदातूनच निर्माण झाली आहेत. धर्मासाठी भांडणं, जातीसाठी लढाया, सत्तेसाठी युद्धं — हे सारे वेगळेपणाच्या भावनेतून आलेले. पण जर आपण आत्म्यात पाहू लागलो की, सर्वत्र तोच एक आहे, तर या सर्व भिंती नष्ट होतील. म्हणूनच माउली अर्जुनाला सांगतात की, अशी साम्योपासना कर.

ही उपासना कशी करायची? तर प्रत्येक कृतीत, प्रत्येक नात्यात, प्रत्येक व्यवहारात सर्वत्र आत्म्याचे दर्शन घ्यायचे. आपण ज्या झाडाखाली बसतो, त्या झाडातही आत्मा आहे. आपण ज्या माणसाशी बोलतो, त्याच्यातही आत्मा आहे. आपण ज्या प्राण्याला पाहतो, त्याच्यातही तोच आहे. आपण वापरत असलेल्या वस्तूंमध्येही त्याचाच अंश आहे. हळूहळू ही जाणीव पक्की झाली की, ‘मी’ ही कल्पना वितळून जाते. मग ‘सर्वत्र मीच’ असा अद्वैत अनुभव प्रकटतो.

जग पाहणे आणि जग होणे यातला फरक समजून घ्यावा. फक्त जग पाहणे म्हणजे वेगळेपणाची दृष्टी. पण जग होणे म्हणजे एकात्मतेची दृष्टी. पाण्याचा थेंब जर समुद्राकडे पाहतो, तर त्याला स्वतःचा वेगळेपणा जाणवतो. पण थेंब जेव्हा समुद्रात मिसळतो, तेव्हा तो समुद्रच होतो. तसेच साधक जेव्हा विश्व पाहतो, तोपर्यंत वेगळा असतो. पण जेव्हा विश्व होतो, तेव्हा तो आत्मस्वरूप होतो.

ही उपासना म्हणजेच योगाचा परमोच्च टप्पा आहे. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात, “जो सर्वत्र मला पाहतो आणि मला सर्वत्र पाहतो, त्याला मी कधी दूर नाही आणि तो मला कधी दूर नाही.” (गीता ६.३०) हीच या ओवीची सारकथा आहे.

म्हणून अर्जुना, तू शस्त्र हाती घेऊन युद्ध करीत असलास तरी, अंतर्मनात ही साम्योपासना ठेव. सर्वत्र आत्म्याचे दर्शन कर. शत्रू- मित्र, आपला-परका, यश-अपयश या द्वंद्वात अडकू नकोस. सर्वत्र एकच आत्मा आहे, असे समजून कर्म कर. हीच खरी योगसिद्धी आहे, हेच खरे ज्ञान आहे, आणि हाच खरा धर्म आहे.

ज्ञानेश्वरीतील या ओवीमधून आपल्याला दोन महत्त्वाच्या गोष्टी कळतात. पहिली म्हणजे, आत्मा आणि विश्व हे वेगळे नाहीत. दुसरी म्हणजे, ही अनुभूती केवळ वादासाठी नाही, तर आचरणासाठी आहे. जर आपण याप्रमाणे जगलो, तर व्यक्तिगत जीवनात शांती आणि सामाजिक जीवनात सौहार्द निर्माण होईल.

ही उपासना केली की मनुष्य आपल्यात आणि इतरांमध्ये काही भिंत ठेवत नाही. तो समत्वाने सर्वांशी वागतो. मग त्याच्या डोळ्यातून जेव्हा पाहतो, तेव्हा देव दिसतो; जेव्हा ऐकतो, तेव्हा देव ऐकू येतो; जेव्हा बोलतो, तेव्हा देव बोलतो; जेव्हा चालतो, तेव्हा देव चालतो. असा भक्त स्वतःच देवस्वरूप होतो.

म्हणूनच माउलींचे शब्द आजही तितकेच लागू आहेत. आधुनिक जगातही आपल्याला हा साम्यभाव शिकावा लागेल. विज्ञान-तंत्रज्ञानाने भौतिकदृष्ट्या आपण जवळ आलो आहोत, पण मनाने अजून दूर आहोत. अजूनही जात, धर्म, राष्ट्र या आधारांवर भिंती उभ्या आहेत. त्या फोडण्याची गुरुकिल्ली म्हणजे हीच साम्योपासना. सर्वत्र एकच आत्मा आहे, ही जाणीव हृदयाशी बाळगली, तर संपूर्ण मानवजातीचे कल्याण होईल.

शेवटी असे म्हणता येईल की, “आपण विश्व होणे” हीच खरी मोक्षप्राप्ती आहे. हे विश्व आपल्या बाहेर नाही, ते आपल्या आत आहे. आपण त्यापासून वेगळे नाही, तर आपणच ते आहोत. या अनुभूतीपर्यंत पोहोचणे म्हणजे उपासनेचा परिपाक. हीच ज्ञानेश्वरीच्या या ओवीची खरी शिकवण आहे.