आता मराठी भाषेचे सौंदर्य शिकवण्याची वेळ ..!!

मराठी भाषेबद्दल बोलताना आपण अभिमानाने छाती फुगवतो. “मराठी ही आमची मायभाषा आहे”, “मराठी माणसाची ओळख म्हणजे मराठी भाषा”, “मराठीत बोलणे बंधनकारक केले पाहिजे” अशा घोषणा दिल्या जातात. राजकीय व्यासपीठांवर, साहित्य संमेलनांत, भाषिक आंदोलनांत मराठीचा जयजयकार होतो. पण या घोषणांच्या गदारोळात एक मूलभूत आणि अस्वस्थ करणारी बाब दुर्लक्षित राहते—ज्यांनी मराठी बोलण्याची सक्ती केली, तेच नेते मराठीत बोलताना सर्वाधिक इंग्रजी शब्दांचा वापर करतात. ही केवळ विसंगती नाही, तर मराठी भाषेच्या आत्म्यावर पडलेला घाव आहे.

आज मराठी भाषेचे रक्षण करण्यापेक्षा तिचे सौंदर्य समजून घेण्याची, तिच्या शब्दसंपत्तीची जाणीव करून घेण्याची आणि ती प्रत्यक्ष वापरण्याची अधिक गरज निर्माण झाली आहे. मराठी भाषेतील असंख्य सुंदर, नेमके, अर्थवाही शब्द हळूहळू वापरातून गडप होत चालले आहेत. त्याजागी इंग्रजी शब्द सर्रास घुसखोरी करत आहेत. ही घुसखोरी फक्त गरजेपुरती राहिलेली नाही, तर ती मानसिक गुलामगिरीचे रूप धारण करत आहे.

मराठी भाषा ही केवळ संवादाचे साधन नाही. ती अनुभवांची, संवेदनांची, विचारांची आणि संस्कृतीची वाहक आहे. एका शब्दामध्ये मराठी भाषा जे भावछटांचे पदर उलगडते, ते अनेकदा इंग्रजीत शक्य होत नाही. तरीही ‘सिच्युएशन’, ‘इश्यू’, ‘मॅनेजमेंट’, ‘सपोर्ट’, ‘चॅलेंज’, ‘कमिटमेंट’ यांसारखे शब्द मराठीत इतके सहजपणे वापरले जातात की त्यांच्या मराठी पर्यायांचा विचार करण्याची गरजच कुणाला वाटत नाही. ‘परिस्थिती’, ‘समस्या’, ‘व्यवस्थापन’, ‘पाठिंबा’, ‘आव्हान’, ‘कटिबद्धता’ हे शब्द ऐकायला जड वाटतात का? की त्यांचा वापर न करण्याची सवयच लागली आहे?

विश्वभारती चळवळः हवा प्रदूषणावरचा लढा आजच्या पिढीसाठी नव्हे तर, उद्याच्या श्वासासाठी

राजकीय भाषणांकडे पाहिले तर ही समस्या अधिक तीव्रपणे जाणवते. मराठी अस्मितेची मशाल हाती घेतलेले नेते जेव्हा भाषण करतात, तेव्हा त्यांच्या वाक्यरचनेत मराठी शब्दांची जागा इंग्रजी संज्ञा घेताना दिसते. “हा एक सिरीयस इश्यू आहे”, “आपण हा प्रॉब्लेम सॉल्व करणार आहोत”, “यासाठी स्ट्रॉंग पॉलिसी हवी” अशी वाक्ये ऐकताना प्रश्न पडतो—जर मराठी भाषेत बोलणे सक्तीचे असेल, तर मराठीत विचार करणे का सक्तीचे नाही? कारण भाषा फक्त बोलण्यात नसते, ती विचारांच्या पातळीवर असते.

मराठी भाषेचे सौंदर्य तिच्या सहजतेत, प्रवाहात आणि नेमकेपणात आहे. “मनाची घुसमट”, “जगण्याची ओढ”, “अंतरीची कळ”, “मनावरचं ओझं”, “जीव तुटणं”, “आसुसलेपण”, “कातरवेळ”, “अवघड क्षण”, “मूक वेदना” असे शब्द वापरले की भाषा केवळ ऐकू येत नाही, ती जाणवते. इंग्रजीत यासाठी अनेक शब्द वापरावे लागतात, तरीही मराठीसारखा भावस्पर्श साधता येत नाही. मग हे शब्द आपण का विसरत चाललो आहोत?

शिक्षण व्यवस्थेपासून ते प्रसारमाध्यमांपर्यंत, सोशल मीडियापासून ते दैनंदिन संभाषणांपर्यंत मराठी भाषेचा वापर संकरित होत चालला आहे. ‘मिश्र भाषा’ ही संकल्पना आज स्वाभाविक मानली जाते. पण मिश्रतेच्या नावाखाली जर मूळ भाषेची ताकद, लय आणि सौंदर्य हरवत असेल, तर ते स्वीकारणे धोक्याचे आहे. भाषा जिवंत असते, ती बदलते, हे खरे; पण बदल आणि विसर्जन यातील फरक ओळखणे आवश्यक आहे.

आजच्या पिढीला मराठी भाषेचे सौंदर्य दाखवण्याची गरज आहे. मराठी म्हणजे फक्त शालेय विषय नाही, ती केवळ परीक्षेपुरती भाषा नाही, तर ती अभिव्यक्तीची समर्थ माध्यम आहे, हे पटवून देण्याची गरज आहे. मराठीतील शब्दसंपदा ही अफाट आहे. ‘ओळख’, ‘आपुलकी’, ‘स्नेह’, ‘ममत्व’, ‘जिव्हाळा’—हे सगळे शब्द वेगवेगळ्या भावछटा व्यक्त करतात. इंग्रजीत ‘affection’ किंवा ‘attachment’ म्हणून एकाच शब्दात संपणारी भावना मराठीत किती विस्ताराने व्यक्त होते, याची जाणीव आपण करून दिली पाहिजे.

मराठी भाषेचे सौंदर्य तिच्या वाक्यरचनेतही आहे. मराठी वाक्य सहज वाहत जाते, त्यात एक लय असते. इंग्रजी शब्द घुसडल्याने ही लय तुटते. “आपण हे काम फिनिश केल्यावर पुढचा डिसिजन घेऊ” असे वाक्य ऐकताना ते मराठी वाटत नाही, तर इंग्रजीचा मराठी मुखवटा वाटतो. “हे काम पूर्ण झाल्यावर पुढचा निर्णय घेऊ” असे साधे, स्वच्छ वाक्य अधिक प्रभावी ठरत नाही का?

भाषेचा वापर ही सवय असते. जी सवय आपण नेत्यांकडून, शिक्षकांकडून, पत्रकारांकडून, लेखकांकडून शिकतो, ती समाजात पसरते. त्यामुळे मराठी भाषेचे सौंदर्य जपण्याची जबाबदारी फक्त सामान्य माणसावर टाकून चालणार नाही. ज्यांच्याकडे शब्दांची ताकद आहे, ज्यांच्या बोलण्याकडे समाज पाहतो, त्यांनीच प्रथम आत्मपरीक्षण करणे गरजेचे आहे. मराठी बोलण्याची सक्ती करण्याआधी मराठी भाषेचा सन्मान करणे शिकावे लागेल.

विश्वभारती संकल्पना : मानवतेचा एकात्म मार्ग

मराठी भाषेतील शब्द हे केवळ शब्द नाहीत, ते सांस्कृतिक ठेवे आहेत. ‘विळखा’, ‘कल्लोळ’, ‘धग’, ‘ओहोटी’, ‘भरती’, ‘काजळ’, ‘माळरान’, ‘डोह’, ‘कडेलोट’ हे शब्द केवळ अर्थ सांगत नाहीत, तर दृश्य उभे करतात. भाषा जेव्हा दृश्य निर्माण करते, तेव्हाच ती सुंदर ठरते. इंग्रजी शब्दांच्या आहारी गेल्यामुळे आपण ही दृश्यात्मकता हरवत चाललो आहोत.

आज गरज आहे ती मराठी भाषेला वाचवण्याची नव्हे, तर तिला जगवण्याची. भाषेचे जगणे म्हणजे तिचा वापर, तिच्यावर प्रेम, तिच्यातून विचार. मराठी भाषेचे सौंदर्य शिकवण्याची वेळ आली आहे—विशेषतः त्यांनाच, जे मराठीच्या नावाने राजकारण करतात, पण मराठीत बोलताना इंग्रजीचा आधार घेतात. मराठीचा अभिमान केवळ घोषणा देऊन सिद्ध होत नाही; तो शब्दांच्या निवडीतून, वाक्यांच्या बांधणीतून आणि विचारांच्या प्रामाणिकपणातून प्रकट होतो.

मराठी भाषा ही मागासलेपणाचे लक्षण नाही, तर समृद्ध संस्कृतीचे प्रतीक आहे. तिच्या शब्दांत जगण्याचे भान आहे, तिच्या लयींत माणुसकी आहे आणि तिच्या सौंदर्यात आत्मविश्वास आहे. हा आत्मविश्वास आपण पुन्हा जागवला पाहिजे. मराठी भाषेचे सौंदर्य वापरात आणले, तरच ती खऱ्या अर्थाने जिवंत राहील. अन्यथा ती केवळ भाषणांत, फलकांवर आणि ठरावांपुरती उरेल—आणि ही मराठी भाषेची खरी शोकांतिका ठरेल.