पल्लवीत दडले फूल-फळाचे रहस्य; पण संपूर्ण वृक्षाचे मूळ कुठे?

विशाल वृक्षाचे रहस्य एवढ्याशा बीजात कसे सामावलेले असते?

बीजातच दडलेले असते संपूर्ण वृक्षाचे रहस्य!

पल्लवी फूल फळ । एवं वृक्षत्व जाहालें सकळ ।
तें निर्धारितां केवळ । बीजचि तें ।। १०० ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय दहावा

ओवीचा अर्थ – पालवीपासून फूल व फळ उत्पन्न होते, याप्रमाणे सर्व झाड तयार होते. विचार करून पाहिलें तर तें झाड म्हणजे केवळ बीज आहे.

ज्ञानदेव माऊलींची ही ओवी अत्यंत साध्या प्रतिमेतून सृष्टीच्या एका गूढ सत्याकडे आपले लक्ष वेधून घेते. डोळ्यांना दिसणाऱ्या वृक्षाचा विचार केला, तर आपल्याला त्याचे खोड, फांद्या, पाने, पालवी, फुले आणि फळे असे अनेक भाग दिसतात. एखादे मोठे वटवृक्षाचे झाड पाहिले तर त्याचा विस्तार किती मोठा आहे, त्याच्या असंख्य फांद्या किती दूरवर पसरल्या आहेत, त्याला किती पाने आणि किती पारंब्या आहेत, हे पाहून मन थक्क होते. परंतु या एवढ्या विशाल वृक्षाची सुरुवात कुठून झाली, असा प्रश्न केला तर उत्तर अत्यंत लहान आहे—एका बीजातून!

या ओवीत माऊली याच अद्भुत सत्याचा निर्देश करतात. पालवी फुटली, तिच्यापासून फुले आली, फुलांपासून फळे आली आणि त्या प्रक्रियेत संपूर्ण वृक्षत्व प्रकट झाले. बाहेरून पाहताना हे सारे वेगवेगळे दिसते. पालवी वेगळी, फूल वेगळे, फळ वेगळे आणि वृक्षाचे खोड-फांद्या वेगळ्या. पण या सर्वांचा सूक्ष्म विचार केला, त्यांच्या मूळापर्यंत गेलो, तर या सगळ्याचे अस्तित्व एका बीजातच सामावलेले होते, असे लक्षात येते.

बीज हातात घेतले तर त्यात आपल्याला विशाल वृक्ष दिसत नाही. त्याला ना फांद्या असतात, ना पाने, ना फूल, ना फळ. तरीही त्या छोट्याशा बीजात भविष्यातील संपूर्ण वृक्षाची शक्यता सामावलेली असते. योग्य भूमी मिळाली, पाणी मिळाले, हवा मिळाली, सूर्यप्रकाश मिळाला की त्या बीजात सुप्त असलेली शक्ती जागृत होते. अंकुर फुटतो. अंकुराचे रूपांतर पालवीत होते. पालवी वाढते. खोड आणि फांद्या तयार होतात. पुढे फूल येते, फळ येते आणि पुन्हा त्या फळातून बीज निर्माण होते. म्हणजे जे शेवटी दिसते ते पुन्हा सुरुवातीच्या बीजाकडेच घेऊन जाते.

माऊलींचे वैशिष्ट्य असे की त्या बाह्य निसर्गातील या साध्या प्रक्रियेतून अंतर्मनातील आणि परमसत्यातील एक महान तत्त्व आपल्यासमोर ठेवतात. जगाकडे पाहताना आपल्याला असंख्य रूपे दिसतात. माणसे वेगवेगळी, प्राणी वेगळे, वनस्पती वेगळ्या, पर्वत, नद्या, समुद्र, आकाश, सूर्य, चंद्र अशी असंख्य रूपे आपल्या अनुभवाला येतात. प्रत्येक गोष्ट स्वतंत्र आहे असे आपल्याला वाटते. परंतु या विविधतेच्या मुळाशी एकच तत्त्व आहे, हे ज्ञानाच्या दृष्टीने जाणणे म्हणजे माऊलींच्या या ओवीचा खरा आशय समजून घेणे.

वृक्षाची अनेक रूपे आहेत; पण त्याचे मूळ एक आहे. त्याचप्रमाणे या विश्वात असंख्य नामरूपे दिसत असली तरी त्यांच्या मुळाशी असणारे अस्तित्व एकच आहे. जसे बीज आणि वृक्ष यांच्यात बाह्यरूपाने कितीही फरक असला तरी वृक्ष बीजापासूनच प्रकटतो, तसेच या दृश्य विश्वाच्या मुळाशी एक अदृश्य, सूक्ष्म आणि सर्वव्यापी तत्त्व आहे. त्या तत्त्वाला अध्यात्मात ब्रह्म, परमात्मा, चैतन्य किंवा आत्मतत्त्व अशी विविध नावे दिली जातात.

माऊलींच्या भाषेत ही कल्पना आणखी सूक्ष्म होते. बीज हे वृक्षाचे कारण आहे. वृक्ष हे त्या बीजाचे व्यक्त झालेले रूप आहे. बीजामध्ये वृक्ष अप्रकट अवस्थेत असतो, तर वृक्षामध्ये तेच बीज व्यक्त अवस्थेत दिसते. याचप्रमाणे परमचैतन्याच्या ठिकाणी संपूर्ण सृष्टी अप्रकट स्वरूपात सामावलेली असते आणि काळाच्या प्रवाहात ती विविध नामरूपांनी व्यक्त होते. म्हणून सृष्टीकडे केवळ तिच्या बाह्य रूपाने पाहिले तर अनेकत्व दिसते; पण तिच्या कारणाचा शोध घेतला तर एकत्वाचा अनुभव येतो.

हीच गोष्ट आपल्या जीवनालाही लागू पडते. एखाद्या व्यक्तीचे आजचे व्यक्तिमत्त्व पाहताना आपल्याला त्याच्या सवयी, विचार, स्वभाव, यश, अपयश, नाती आणि कर्तृत्व दिसते. पण या सर्वांच्या मागे त्याचे संस्कार, अनुभव, विचारांची बीजे आणि अंतर्मनातील प्रवृत्ती असतात. एका छोट्याशा विचाराचे पुढे कृतीत रूपांतर होते. कृतीची पुनरावृत्ती झाली की सवय निर्माण होते. सवयींमधून स्वभाव घडतो आणि स्वभावातून व्यक्तिमत्त्वाची निर्मिती होते. म्हणजे आपल्या जीवनातील मोठमोठे परिणाम अनेकदा एखाद्या अगदी सूक्ष्म बीजातून जन्म घेत असतात.

म्हणूनच अध्यात्म आपल्याला बाहेरच्या विस्तारापेक्षा मुळाचा शोध घ्यायला शिकवते. झाडाच्या हजारो पानांची मोजदाद करण्यापेक्षा त्याच्या बीजाचा शोध घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे. त्याचप्रमाणे जीवनात निर्माण होणाऱ्या असंख्य प्रश्नांच्या फांद्या पकडत बसण्यापेक्षा त्या प्रश्नांचे मूळ काय आहे, याचा शोध घेणे आवश्यक आहे. मनात अस्वस्थता आहे, दुःख आहे, अहंकार आहे, भीती आहे, अपेक्षा आहेत, आसक्ती आहे—या सगळ्या भावनांच्या मुळाशी काय आहे, हा प्रश्न विचारला की आत्मपरीक्षणाची सुरुवात होते.

आपण अनेकदा जीवनातील परिस्थितींना दोष देतो. अमुक व्यक्तीमुळे मला दुःख झाले, परिस्थितीमुळे माझा राग आला, अपयशामुळे माझी निराशा झाली असे आपण म्हणतो. पण माऊलींची ओवी आपल्याला मुळाकडे घेऊन जाते. बाहेरची परिस्थिती ही फक्त पालवी, फूल किंवा फळ असू शकते; तिच्यामागे असलेले बीज आपल्या अंतर्मनात असते. त्या बीजाचा शोध घेतल्याशिवाय बाह्य बदल कितीही केले तरी मूळ समस्या सुटत नाही.

वृक्षाला फळ हवे असेल तर केवळ फळाला रंग लावून उपयोग नसतो; मुळाशी पोषण द्यावे लागते. त्याचप्रमाणे जीवनात शांतता हवी असेल तर केवळ बाह्य सुखसुविधा वाढवून समाधान मिळत नाही. मनाच्या मुळाशी जावे लागते. मनातील अस्वस्थतेचे कारण शोधावे लागते. आपल्या अपेक्षा, आसक्ती आणि अहंकार यांच्याकडे शांतपणे पाहावे लागते. बाहेरची दुनिया बदलण्यापेक्षा स्वतःच्या अंतःकरणात डोकावणे अधिक महत्त्वाचे ठरते.

या ओवीत “निर्धारितां” हा शब्द विशेष अर्थपूर्ण आहे. विचारपूर्वक पाहिले, खोलवर चिंतन केले, तर जे विशाल दिसते ते त्याच्या मूळ कारणात अत्यंत सूक्ष्म असते. आपल्या डोळ्यांना वृक्ष मोठा दिसतो; पण त्याचा आरंभ एका लहानशा बीजात आहे. त्याचप्रमाणे जीवनातही एखादी मोठी घटना अचानक घडल्यासारखी वाटते; प्रत्यक्षात तिची बीजे खूप आधी पेरलेली असू शकतात. विचार हे बीज आहे, कर्म हे त्याचे अंकुरण आहे आणि त्यातून जीवनाचे अनुभव फळरूपाने आपल्या समोर येतात.

म्हणून संतपरंपरेने विचारांना अत्यंत महत्त्व दिले आहे. मनात कोणते विचार आपण पेरतो, यावर आपल्या जीवनाची दिशा अवलंबून असते. द्वेषाचे बीज पेरले तर द्वेषाचीच फळे येतात. प्रेमाचे बीज पेरले तर प्रेमाची फुले उमलतात. करुणेचे बीज पेरले तर माणुसकीचे फळ मिळते. लोभाचे बीज पेरले तर असमाधान वाढते आणि समाधानाचे बीज पेरले तर अंतःकरणात शांततेची पालवी फुटते.

पण माऊलींचा संकेत यापेक्षाही अधिक खोल आहे. बीज आणि वृक्ष यांचा संबंध समजून घेताना आपण कारण आणि कार्य यांचा संबंध समजतो. वृक्ष हे बीजाचे व्यक्त रूप आहे. तसेच सृष्टी ही परमचैतन्याचे व्यक्त रूप आहे. येथे साधकाची दृष्टी बदलते. तो प्रत्येक वस्तूकडे केवळ वस्तू म्हणून पाहत नाही; तिच्यामागील अस्तित्वाचा शोध घेतो. प्रत्येक जीवामध्ये एकच चैतन्य कार्यरत आहे, याची जाणीव होऊ लागते. मग भेद कमी होतात. “हा वेगळा, मी वेगळा” हा अहंकाराचा भाव हळूहळू विरघळू लागतो.

बीजाकडे पाहताना वृक्ष दिसत नाही, पण वृक्ष बीजाशिवाय अस्तित्वात येऊ शकत नाही. त्याचप्रमाणे परमात्मा आपल्याला डोळ्यांनी दिसत नाही, पण त्याच्याशिवाय हे संपूर्ण दृश्य अस्तित्वात येऊ शकत नाही. म्हणून अदृश्य आहे म्हणजे अस्तित्वात नाही, असे नाही. उलट अनेकदा अदृश्य तत्त्वच दृश्य जगाचे मूळ कारण असते. हवा दिसत नाही, पण तिच्याशिवाय जीवन शक्य नाही. चैतन्य दिसत नाही, पण त्याच्यामुळेच शरीराला जीवन प्राप्त होते.

ही ओवी साधकाला एका महत्त्वाच्या दिशेने घेऊन जाते—बाह्य विस्तारापासून अंतर्मुखतेकडे. वृक्षाच्या फांद्या कितीही वाढल्या तरी त्याचे मूळ जमिनीत असते. तसाच माणूस कितीही बाहेरच्या जगात यशस्वी झाला, कितीही संपत्ती, प्रतिष्ठा, ज्ञान किंवा सत्ता मिळवली, तरी त्याचे खरे समाधान अंतर्मनाच्या मुळाशी आहे. मुळाशी पाणी पोहोचले तर वृक्ष हिरवा राहतो; मुळाशीच कोरडेपणा आला तर बाहेरची पाने काही काळ हिरवी दिसली तरी वृक्षाची शक्ती क्षीण होत जाते.

आपल्या जीवनालाही हीच गोष्ट लागू पडते. आपण सतत बाहेर काहीतरी मिळवण्याच्या प्रयत्नात असतो. अधिक पैसा, अधिक प्रतिष्ठा, अधिक सुख, अधिक मान-सन्मान, अधिक सुविधा—या सगळ्या गोष्टींच्या मागे धावताना आपण स्वतःच्या अस्तित्वाच्या मुळाकडे पाहणे विसरतो. माऊलींची ही ओवी जणू शांतपणे विचारते—तू ज्या जीवनवृक्षाचा विस्तार वाढवतो आहेस, त्याचे बीज कोणते आहे? तुझ्या विचारांचे बीज काय आहे? तुझ्या कर्मांचे बीज काय आहे? आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, तुझ्या अस्तित्वाच्या मुळाशी कोण आहे?

बीजाचे अंतिम वैशिष्ट्य असे की त्यात स्वतःचा विस्तार करण्याची शक्ती असते. ते स्वतःपुरते राहत नाही. ते फुटते, वाढते, वृक्ष बनते आणि पुन्हा बीज निर्माण करते. सृष्टीची प्रक्रियाही अशीच आहे. निर्माण, विस्तार, परिवर्तन आणि पुन्हा मूळाकडे परतणे हा निसर्गाचा नियम आहे. माणसाचे जीवनही जन्मापासून मृत्यूपर्यंत अशाच परिवर्तनातून जाते. शरीर बदलते, विचार बदलतात, भावना बदलतात, परिस्थिती बदलते; परंतु या सर्व बदलांच्या साक्षीने जे चैतन्य राहते, त्या चैतन्याचा शोध घेणे हे अध्यात्माचे अंतिम प्रयोजन आहे.

म्हणून “पल्लवी फूल फळ” ही केवळ वृक्षाची कथा नाही. ती संपूर्ण अस्तित्वाची कथा आहे. जे काही विस्तारलेले दिसते ते कधीतरी एका सूक्ष्म अवस्थेत होते. आणि त्या सूक्ष्म अवस्थेचा शोध घेतला तर आपण पुन्हा मूळाशी पोहोचतो. बाहेरच्या जगाचा विस्तार कितीही मोठा असला तरी त्याचे मूळ सूक्ष्म आहे. तसेच आपल्या जीवनातील अनुभव कितीही गुंतागुंतीचे असले तरी त्यामागे काही मूलभूत संस्कार, विचार आणि चैतन्य कार्यरत असते.

माऊलींची दृष्टी म्हणूनच केवळ वृक्षाकडे पाहत नाही; ती वृक्षातून विश्व पाहते आणि विश्वातून आत्मतत्त्वाचा शोध घेते. बीजामध्ये वृक्ष आहे, वृक्षामध्ये पुन्हा बीज आहे. त्याचप्रमाणे व्यक्तामध्ये अव्यक्त आहे आणि अव्यक्तातून व्यक्ताची निर्मिती होते. या चक्राचे रहस्य समजले की अनेकत्वाच्या पाठीमागे असलेले एकत्व जाणवू लागते.

शेवटी या ओवीचा सर्वांत सुंदर संदेश असा आहे की मोठेपणाचा शोध नेहमी मोठ्या गोष्टीतच घ्यायचा नसतो; अनेकदा अनंताचे रहस्य एका सूक्ष्म बीजात दडलेले असते. विशाल वृक्ष बीजात सामावलेला असतो, तसेच संपूर्ण विश्व एका परमचैतन्याच्या आधारावर उभे आहे. आपण बाह्य रूपांच्या फांद्यांमध्ये अडकून न पडता त्यांच्या मुळाशी जाण्याचा प्रयत्न केला, तर ज्ञानाचा खरा प्रवास सुरू होतो. वृक्ष पाहताना बीज आठवावे आणि सृष्टी पाहताना तिच्या मूळ चैतन्याची आठवण व्हावी—हीच या ओवीची अंतर्मुख करणारी शिकवण आहे.