जय झाला रे जय ! — ध्यानाच्या अंतिम विजयाचा ज्ञानेश्वरीतील दिव्य क्षण

मनाच्या असंख्य लाटा शांत होत जातात आणि अंतर्मनात एक अद्भुत प्रकाश उगवतो. त्या क्षणी साधकाला बाहेरचे जग नव्हे, तर स्वतःचेच खरे स्वरूप सापडते. संत ज्ञानेश्वर यांच्या “तयावरी जैत रे जैत…” या ओवीत ध्यानाच्या अंतिम विजयाचा, अहंकाराच्या विसर्जनाचा आणि आत्मस्वरूपाशी झालेल्या दिव्य एकत्वाचा अत्यंत काव्यमय अनुभव व्यक्त झाला आहे. ही ओवी केवळ अध्यात्म सांगत नाही, तर अस्थिर आणि तुटलेल्या आधुनिक मनाला अंतःशांतीचा मार्गही दाखवते.

राजेंद्र घोरपडे

तयावरी जैत रे जैत । म्हणोनि ध्यानाचें निशाण वाजत ।
दिसे तन्मयाचें झळकत । एकछत्र ।। २१७ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – त्यानंतर जय झाला रे झाला म्हणून ध्यानाची नौवद बाजू लागली व स्वरूपऐक्याचें एक छत्र ( एकसत्ता ) चमकत असलेलें दिसलें.

ज्ञानेश्वरी मधील नवव्या अध्यायातील ही ओवी अत्यंत विलक्षण आहे. संत ज्ञानेश्वर एका साधकाच्या अंतर्मनातील अंतिम आध्यात्मिक अवस्थेचे इतके प्रभावी चित्र उभे करतात की, ते केवळ तत्त्वज्ञान राहत नाही, तर एक अनुभव बनते.

“तयावरी जैत रे जैत” हा केवळ जयघोष नाही. हा मनावर, देहबुद्धीवर, अहंकारावर आणि द्वैतावर मिळवलेल्या विजयाचा उद्गार आहे. ही ती अवस्था आहे जिथे साधक आणि साध्य, भक्त आणि भगवंत, ध्यान करणारा आणि ज्याचे ध्यान केले जाते ते, हे सारे भेद विरघळून जातात. म्हणूनच पुढे ज्ञानदेव म्हणतात, “ध्यानाचें निशाण वाजत.” म्हणजे जणू एखाद्या विजयी सम्राटाच्या स्वागतासाठी रणशिंगे फुंकली जात आहेत. परंतु हा विजय बाहेरच्या जगाचा नसून अंतर्मनाच्या साम्राज्याचा आहे.

मानवी जीवन सतत संघर्षांनी भरलेले असते. माणूस जन्मापासून स्वतःला शोधत असतो. तो संपत्ती शोधतो, संबंध शोधतो, यश शोधतो, प्रतिष्ठा शोधतो; पण त्याच्या शोधामागे एक गूढ तहान असते. “मी कोण?” या प्रश्नाची. अनेकदा तो बाहेर धावत राहतो, पण शोध आतला असतो. ज्ञानेश्वरांची ही ओवी त्या अंतःप्रवासाच्या अखेरच्या टप्प्याचे दर्शन घडवते.

ध्यान म्हणजे फक्त डोळे मिटून बसणे नव्हे. ध्यान म्हणजे मनाचे केंद्राशी जुळणे. सामान्यतः मन सतत बाहेर धावत असते. विचार, इच्छा, भय, अपेक्षा, स्मृती, मोह, असुरक्षितता. या सर्वांच्या गर्दीत मन तुकडे तुकडे झालेले असते. म्हणून माणूस बाहेरून यशस्वी असूनही आतून अस्वस्थ असतो. ध्यान ही त्या विखुरलेल्या चेतनेला पुन्हा एकत्र आणण्याची प्रक्रिया आहे.

संत ज्ञानेश्वर ध्यानाला एखाद्या युद्धासारखे पाहतात. कारण मनावर विजय मिळवणे हे जग जिंकण्यापेक्षा कठीण आहे. बाहेरच्या शत्रूचा पराभव तलवारीने करता येतो; पण अंतर्मनातील अहंकार, वासना, भीती आणि अस्थिरता यांच्यावर विजय मिळवण्यासाठी सजगता लागते. म्हणूनच “जय झाला” हा उद्गार येथे अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

या ओवीत “निशाण वाजत” ही प्रतिमा फार बोलकी आहे. जुन्या काळी युद्ध जिंकल्यानंतर नगारे वाजत. ते फक्त आनंदाचे प्रतीक नव्हते, तर एका नव्या राज्याची घोषणा होती. ध्यानाच्या विजयातही असेच होते. मनाच्या अराजकतेचा अंत होतो आणि अंतर्मनात शांततेचे राज्य सुरू होते.
आजच्या काळात ही ओवी अधिकच समकालीन वाटते. कारण आधुनिक माणूस बाहेरून अत्यंत जोडलेला असला तरी आतून तुटलेला आहे. मोबाईल, सोशल मीडिया, स्पर्धा, वेगवान जीवनशैली. या सगळ्यांनी मनाला क्षणभरही स्थिर राहू दिलेले नाही. सतत माहितीचा मारा होत आहे; पण अंतर्मन रिकामे आहे. अशा वेळी ज्ञानेश्वरांचे हे शब्द केवळ धार्मिक वाटत नाहीत, तर मानसिक आरोग्याचा गाभा वाटतात.

ध्यानाचा खरा अर्थ म्हणजे स्वतःशी पुन्हा भेटणे. अनेकदा आपण स्वतःपासूनच दूर गेलेलो असतो. आपण जगाला दाखवण्यासाठी अनेक मुखवटे घालतो. समाजासाठी एक चेहरा, कुटुंबासाठी दुसरा, व्यवसायासाठी तिसरा — पण खरा “मी” कुठेतरी हरवतो. ध्यान त्या हरवलेल्या अस्तित्वाला पुन्हा शोधते.
“दिसे तन्मयाचें झळकत । एकछत्र ।” ही ओवीतील सर्वात गूढ आणि सुंदर प्रतिमा आहे. “एकछत्र” म्हणजे एकसत्ता, एकत्व, अद्वैत. जेव्हा साधक पूर्ण तन्मय होतो, तेव्हा त्याला जगात भेद दिसेनासे होतात. नदी समुद्रात मिळाल्यावर तिचे स्वतंत्र अस्तित्व राहत नाही. तसेच साधकाचे “मी” परमचैतन्यात विलीन होते.

ही अवस्था शब्दांच्या पलीकडची आहे. म्हणूनच अनेक संतांनी ती व्यक्त करण्यासाठी रूपके वापरली. कधी मिठाचा खडा समुद्रात विरघळतो, कधी दीपाची ज्योत सूर्यप्रकाशात लोपते, कधी वारा आकाशात मिसळतो. ज्ञानेश्वर “एकछत्र” ही प्रतिमा वापरतात. म्हणजे सर्व अस्तित्वावर एकच चेतनेचे अधिराज्य उरते. या अवस्थेत माणूस केवळ शांत होत नाही, तर प्रेममय होतो. कारण द्वैत नाहीसे झाले की भयही संपते. “मी” आणि “तू” हा भेदच दुःख निर्माण करतो. जिथे भेद नाही, तिथे स्पर्धा नाही, द्वेष नाही, असुरक्षितता नाही. म्हणूनच संतांचे जीवन करुणेने भरलेले असते. त्यांनी परमात्मा फक्त मंदिरात पाहिला नाही; त्यांनी तो प्रत्येक जीवात पाहिला.

ज्ञानेश्वरांच्या या ओवीचा एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे ती केवळ योगमार्गाचे वर्णन करत नाही, तर जीवनाचे तत्त्वज्ञान सांगते. ध्यान म्हणजे जगापासून पळून जाणे नव्हे. उलट, जगात राहून अंतर्मन जागे करणे आहे. अनेकांना वाटते की अध्यात्म म्हणजे संसारत्याग; पण ज्ञानेश्वरांचे अध्यात्म जीवनस्वीकाराचे आहे. ध्यानाचा विजय म्हणजे बाह्य परिस्थिती बदलणे नव्हे, तर परिस्थितीकडे पाहण्याची दृष्टी बदलणे. एखाद्या व्यक्तीला संपत्ती असूनही दुःख असते आणि एखादा साधा माणूस अत्यंत समाधानी असतो. कारण आनंद बाहेरच्या वस्तूंमध्ये नसून चेतनेच्या अवस्थेत असतो.

ही ओवी माणसाच्या अंतर्गत उत्क्रांतीचे चित्र उभे करते. सुरुवातीला साधक मनाशी झुंजतो. विचारांचे वादळ उठते. शरीर अस्वस्थ होते. इच्छा त्रास देतात. पण तो सातत्याने सजग राहतो. हळूहळू मन स्थिर होऊ लागते. मग ध्यानात एक मधुर शांतता जन्म घेते. पुढे ही शांतता इतकी गहिरी होते की, “मी ध्यान करतो” ही जाणीवही नाहीशी होते. तिथे फक्त अनुभव उरतो.

ज्ञानेश्वरांना ही अवस्था इतकी तेजस्वी वाटते की ते “झळकत” हा शब्द वापरतात. म्हणजे अंतर्मनात जणू प्रकाश उसळतो. हा भौतिक प्रकाश नसतो. ही आत्मजागृतीची प्रभा असते. अनेक संतांनी तिला “चैतन्यदीप” म्हटले आहे.

आजच्या विज्ञानयुगातही ध्यानाचे महत्त्व वाढत आहे. मानसशास्त्र, न्यूरोसायन्स आणि वैद्यकीय संशोधनदेखील सांगत आहे की ध्यानामुळे मन शांत होते, ताण कमी होतो, मेंदूची कार्यक्षमता सुधारते. पण ज्ञानेश्वर याहून पुढे जातात. त्यांच्यासाठी ध्यान हे केवळ मानसिक स्वास्थ्याचे साधन नाही; ते आत्मस्वरूपाच्या अनुभूतीचे द्वार आहे.

या ओवीतील “जय” हा शब्द आणखी एका अर्थाने महत्त्वाचा आहे. सामान्यतः आपण विजय बाहेर शोधतो. कोणाला हरवणे, पद मिळवणे, सत्ता मिळवणे, हेच आपल्याला यश वाटते. पण ज्ञानेश्वर सांगतात की सर्वात मोठा विजय स्वतःवर असतो. ज्याने स्वतःच्या मनावर विजय मिळवला, त्याला जग जिंकण्याची गरज उरत नाही.

अनेकदा माणूस बाहेरच्या यशानंतरही रिकामा वाटतो. कारण आत्मिक शांतता नसते. म्हणूनच आधुनिक समाजात नैराश्य, ताण, असुरक्षितता वाढताना दिसते. या पार्श्वभूमीवर ज्ञानेश्वरांची ही ओवी अत्यंत आश्वासक वाटते. ती सांगते की मनाच्या गाभाऱ्यात एक अशी जागा आहे जिथे शाश्वत शांतता आहे.

ध्यानाचा प्रवास सुरुवातीला कठीण वाटतो. कारण मनाला स्थिर राहण्याची सवय नसते. पण जसे नदी अखेरीस समुद्राला मिळते, तसेच मन अखेरीस चैतन्यात विलीन होते. त्या क्षणी “जय झाला” हा अनुभव जन्मतो.

ही ओवी वाचताना असे जाणवते की ज्ञानेश्वर स्वतः त्या अनुभूतीतून बोलत आहेत. त्यामुळे त्यांच्या शब्दांना केवळ काव्याचे सौंदर्य नाही, तर अनुभूतीची प्रामाणिकता आहे. त्यांच्या भाषेत तत्त्वज्ञान असूनही कोरडेपणा नाही. उलट, एक संगीत आहे. “ध्यानाचें निशाण वाजत” या शब्दांत जणू नगाऱ्यांचा नाद ऐकू येतो. “तन्मयाचें झळकत” मध्ये प्रकाशाची लय जाणवते.

ज्ञानेश्वरांचे वैशिष्ट्य असे की ते अवघड आध्यात्मिक अनुभूतीही लोकभाषेत सांगतात. त्यांनी संस्कृतातील गहन तत्त्वज्ञान मराठी ओवीत आणले. त्यामुळे अध्यात्म राजवाड्यातून बाहेर पडून सामान्य माणसाच्या दारी आले. या ओवीचा शेवट “एकछत्र” या शब्दाने होतो आणि तेच तिचे सार आहे. अखेरीस सगळे भेद विरघळून जातात. तिथे फक्त एकच सत्ता उरते ती चैतन्याची, प्रेमाची, अस्तित्वाची.

माणसाच्या जीवनातील सर्व धडपड शेवटी याच एकत्वासाठी असते. कोणीतरी ते प्रेमात शोधतो, कोणीतरी कलेत, कोणीतरी भक्तीत, कोणीतरी ध्यानात. पण ज्याक्षणी माणूस स्वतःच्या केंद्राशी एकरूप होतो, त्या क्षणी त्याच्या अंतर्मनातही “जय झाला रे जय!” हा नाद घुमू लागतो.