भक्तीचे वैभव : देवालाही अवतार धारण करायला लावणारी शक्ती Bhakti Movement

परमेश्वर सर्वशक्तिमान असला, तरी त्यालाही ज्या एका शक्तीपुढे नतमस्तक व्हावे लागते, ती म्हणजे भक्ती. भक्ताचे प्रेम, त्याचा अढळ विश्वास आणि निःस्वार्थ समर्पण यामुळे देवाला स्वतःचे नियमही बदलावे लागतात. म्हणूनच प्रल्हादाच्या निष्कलंक भक्तीने श्रीविष्णूंना नरसिंहावतार धारण करावा लागला. ज्ञानेश्वर माऊलींची ही ओवी भक्तीचे असेच अद्वितीय सामर्थ्य उलगडून सांगते.

राजेंद्र घोरपडे, मोबाईल 9011087406

पाहें पां भक्तीचेनि आथिलेपणें । दैत्यीं देवां आणिलें उणें ।
माझें नृसिंहत्व लेणें । जयाचियें महिमें ।। ४५० ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – अर्जुना पाहा, भक्तीच्या संपन्नतेनें राक्षसांनी देवांनाही कमीपणा आणला ज्या प्रल्हादाच्या भक्तिमाहात्म्यासाठी मला नरसिंहरूप अलंकार धारण करावा लागला.

ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी भक्तीच्या सामर्थ्याचे सर्वोच्च शिखर दाखवणारी आहे. श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, “अर्जुना, भक्तीच्या समृद्धीमुळे असेही घडले की दैत्यांनी देवांनाही मागे टाकले.प्रल्हादाच्या भक्तीच्या महिमेमुळे मलाच नरसिंहाचा अवतार धारण करावा लागला.” या एका ओवीत ज्ञानदेवांनी भक्तीचे संपूर्ण तत्त्वज्ञान उलगडून दाखवले आहे.येथे दैत्याचा गौरव नाही,तर भक्तीचा गौरव आहे.जन्म,कुल,जात,वर्ण,सत्ता,सामर्थ्य,विद्वत्ता किंवा बाह्य वैभव यापैकी कोणतीही गोष्ट परमेश्वराला बांधून ठेवत नाही.परमेश्वराला बांधून ठेवते ती केवळ निष्कपट भक्ती.

“आथिलेपण” हा शब्द अत्यंत अर्थपूर्ण आहे.याचा अर्थ केवळ संपत्ती नव्हे,तर परिपूर्णता,समृद्धी,भरभरून असलेली अवस्था.ज्या हृदयात भक्तीचा अखंड साठा आहे,जिथे प्रेमाचा झरा कधी आटत नाही,जिथे देवाविषयीचा विश्वास परिस्थिती बदलली तरी ढळत नाही,तेथे परमेश्वर स्वतः धावत येतो. भक्ती ही परमेश्वराकडे काहीतरी मागण्याची युक्ती नाही; ती स्वतःला परमेश्वराच्या चरणी अर्पण करण्याची अवस्था आहे.जिथे ‘मी’ संपतो आणि ‘तु’ उरतो, तिथे भक्तीचा जन्म होतो.

प्रल्हादाची कथा आपण सर्वांनी ऐकलेली आहे.हिरण्यकशिपू हा अत्यंत बलाढ्य दैत्यराजा होता.त्याने तपश्चर्येच्या बळावर ब्रह्मदेवाकडून अनेक वर मिळवले.त्या वरदानांच्या जोरावर त्याला वाटू लागले की आता मला कोणीही मारू शकणार नाही.त्याच्या अहंकाराने एवढी उंची गाठली की त्याने स्वतःलाच देव घोषित केले.सर्वांनी त्याची पूजा करावी,अशी त्याची सक्ती होती.पण त्याच घरात जन्मलेला त्याचा पुत्र प्रल्हाद मात्र सतत “नारायण, नारायण” म्हणत असे.वडिलांची सत्ता,धमक्या,शिक्षा,यातना,मृत्यूचे अनेक प्रयत्न कशानेही त्याची भक्ती ढळली नाही.

ज्ञानेश्वर माऊलींचा भर याच ठिकाणी आहे.प्रल्हाद महान होता म्हणून देव प्रकट झाले नाहीत; प्रल्हादाची भक्ती महान होती म्हणून देवाला प्रकट व्हावे लागले.भक्ती इतकी प्रभावी असते की ती परमेश्वरालाही स्वस्थ बसू देत नाही.भक्ताच्या हाकेला उत्तर देण्यासाठी परमेश्वराला नियम बदलावे लागतात, निसर्गाचे संकेत मोडावे लागतात आणि आवश्यक असेल तर नवीन अवतार धारण करावा लागतो.

“माझें नृसिंहत्व लेणें” या शब्दांमध्ये एक विलक्षण सौंदर्य आहे. ज्ञानदेव नरसिंह अवताराला “लेणे” म्हणजे अलंकार म्हणतात. जसा एखादा राजा विशेष प्रसंगी विशिष्ट अलंकार धारण करतो,तसा परमेश्वराने भक्ताच्या प्रेमासाठी नरसिंहाचा अवतार धारण केला.देवासाठी तो अवतार ही काही आवश्यकता नव्हती;ती भक्तीला दिलेली दाद होती.भक्ती हीच परमेश्वराची खरी शोभा आहे.

याचा एक सूक्ष्म अर्थ असा देखील आहे की परमेश्वराला अवतार धारण करण्यास भाग पाडणारी शक्ती कोणती असेल तर ती भक्ती आहे.सृष्टी निर्माण करणारा,पालन करणारा आणि संहार करणारा परमेश्वर सर्वशक्तिमान आहे; पण भक्ताच्या प्रेमासमोर तो स्वतःला हरवून बसतो.म्हणूनच संत म्हणतात, “भक्ताचा देव हा भक्ताच्या प्रेमाचा कैदी असतो.”

येथे “दैत्यीं देवां आणिलें उणें” हा वाक्प्रचार अनेकांना प्रथमदर्शनी आश्चर्यचकित करतो.दैत्य देवांपेक्षा श्रेष्ठ कसे? याचा अर्थ असा नाही की दैत्यांचा स्वभाव देवांपेक्षा श्रेष्ठ होता. ज्ञानदेव सांगतात की भक्तीच्या बाबतीत प्रल्हाद देवांपेक्षाही पुढे गेला. देव हे देवपदामुळे पूजनीय आहेत; पण प्रल्हाद भक्तीमुळे पूजनीय झाला. देवपद हे पद आहे; भक्ती ही अवस्था आहे. पद कधी बदलू शकते, पण भक्तीची अवस्था शाश्वत असते.

याच तत्त्वाचा विस्तार आपण भागवत धर्मात अनेक ठिकाणी पाहतो.गजेंद्र हा हत्ती होता,पण संकटात त्याने परमेश्वराला आर्त हाक मारली आणि श्रीहरी धावत आले.शबरी वनवासी होती; पण तिच्या प्रेमाने श्रीराम तिच्या झोपडीत आले.विदुर गरीब होते; पण श्रीकृष्णाने राजवाडा सोडून त्याच्या घरी भोजन केले. सुदामा दरिद्री होता; पण त्याच्या मैत्रीतील प्रेमामुळे द्वारकेचा राजा त्याच्या स्वागतासाठी अनवाणी धावत आला. या सर्व उदाहरणांमध्ये एकच धागा आहे—भक्ती.

भक्तीचा अर्थ केवळ पूजा, आरती, अभिषेक किंवा भजन एवढाच नाही. खरी भक्ती म्हणजे प्रत्येक परिस्थितीत देवावरचा अढळ विश्वास. प्रल्हादाला जाळण्याचा प्रयत्न झाला, विष देण्यात आले, हत्तीखाली टाकले, साप सोडले, डोंगरावरून ढकलले; पण प्रत्येक वेळी त्याच्या मनात भीती नव्हती. कारण त्याला स्वतःच्या शक्तीवर नव्हे, तर परमेश्वराच्या कृपेवर विश्वास होता. जिथे विश्वास आहे तिथे भक्ती आहे; जिथे संशय आहे तिथे भक्ती अपुरी आहे.

आजच्या काळात आपण भक्तीची व्याख्या अनेकदा चुकीची करतो.मंदिरात जाणे, मोठमोठे यज्ञ करणे, दानधर्म करणे, सोशल मीडियावर धार्मिक संदेश पाठवणे यालाच भक्ती समजले जाते.हे सर्व साधने असू शकतात; पण तीच भक्ती नाहीत.भक्ती म्हणजे व्यवहारात प्रामाणिक राहणे,संकटात संयम राखणे,यशात अहंकार न वाढवणे,अपयशात देवाला दोष न देणे आणि प्रत्येक जीवामध्ये परमेश्वराचे दर्शन घेणे.ही जीवनपद्धती आहे.

ज्ञानेश्वर माऊली भक्तीला ज्ञानाच्या विरोधात उभे करत नाहीत.उलट ते सांगतात की खरी भक्ती म्हणजे परिपक्व ज्ञानाचीच अभिव्यक्ती आहे.ज्ञानामुळे अहंकार कमी झाला,प्रेम वाढले आणि सर्वत्र परमात्मा दिसू लागला,तर ते ज्ञान भक्तीमध्ये रूपांतरित होते.केवळ वाद घालणारे ज्ञान मन कठोर करते; पण भक्ती ज्ञानाला मधुर बनवते.

प्रल्हादाने वडिलांचा द्वेष केला नाही.हिरण्यकशिपू त्याचा छळ करीत होता,तरी त्याच्या मनात सूडभावना नव्हती.ही खरी भक्ती आहे.भक्ती म्हणजे दुसऱ्याचा नाश मागणे नव्हे,तर सर्वांच्या कल्याणाची भावना बाळगणे.म्हणूनच संत तुकाराम म्हणतात,”जे का रंजले गांजले त्यासी म्हणे जो आपुले.” भक्ती माणसाला करुणावान बनवते.

नरसिंह अवतारामागे आणखी एक संदेश आहे.परमेश्वराने ना पूर्ण मनुष्यरूप घेतले,ना पूर्ण सिंहरूप.ना दिवस,ना रात्र;ना घरात,ना बाहेर;ना अस्त्राने, ना शस्त्राने; ना जमिनीवर, ना आकाशात. हिरण्यकशिपूने वरदानाच्या आधारे स्वतःला अभेद्य समजले होते. पण परमेश्वराने दाखवून दिले की बुद्धी कितीही चतुर असली तरी ती भक्तीपेक्षा मोठी नाही. अहंकार नियम शोधतो; परमेश्वर प्रेम शोधतो.

आपल्या जीवनातही अनेक हिरण्यकशिपू असतात.कधी तो अहंकार असतो, कधी लोभ, कधी मत्सर, कधी क्रोध, कधी प्रसिद्धीची लालसा. हे सर्व आपल्या अंतःकरणातील भक्तीला मारण्याचा प्रयत्न करतात. पण जर प्रल्हादासारखा विश्वास जिवंत ठेवला, तर आपल्या जीवनातही ‘नरसिंह’ प्रकट होतो. अर्थात बाह्य स्वरूपात नव्हे, तर अंतःकरणातील धैर्य, विवेक, कृपा आणि आत्मविश्वासाच्या रूपाने.

ज्ञानेश्वरांच्या या ओवीचा सामाजिक संदेशही तितकाच महत्त्वाचा आहे. समाज माणसाचे मूल्य अनेकदा जन्म, संपत्ती, शिक्षण, पद किंवा प्रतिष्ठा यावर ठरवतो. पण परमेश्वराचा निकष वेगळा आहे. तो मनातील प्रेम मोजतो. म्हणूनच संत परंपरेत चोखामेळा, सावता माळी, गोरा कुंभार, सेना न्हावी, जनाबाई, नामदेव यांना समान मान मिळाला. भक्ती सर्व भेद विरघळवते.

ही ओवी आपल्याला आणखी एक गोष्ट शिकवते. भक्ती म्हणजे निष्क्रियता नाही. प्रल्हादाने अन्यायाला मान्यता दिली नाही. त्याने सत्य सोडले नाही. भक्ती माणसाला कणखर बनवते. देवावर विश्वास ठेवणारा माणूस परिस्थितीसमोर झुकत नाही. कारण त्याला माहीत असते की सत्याच्या बाजूने परमेश्वर उभा आहे.

आजच्या धकाधकीच्या, स्पर्धेच्या आणि अस्थिरतेच्या जगात या ओवीचा संदेश अधिकच महत्त्वाचा वाटतो. माणसाकडे माहिती प्रचंड आहे, पण मनःशांती कमी आहे. साधने वाढली, पण साधना कमी झाली. संपत्ती वाढली, पण समाधान हरवले. अशा वेळी ज्ञानेश्वर माऊली सांगतात की भक्ती ही मनाची खरी संपत्ती आहे. ज्या अंतःकरणात भक्तीचा साठा आहे, त्या व्यक्तीला बाह्य परिस्थिती सहज डळमळीत करू शकत नाही.

शेवटी या ओवीचा गाभा एका वाक्यात सांगायचा तर तो असा आहे—परमेश्वराला आपल्या सामर्थ्याने जिंकता येत नाही, आपल्या विद्वत्तेने जिंकता येत नाही, आपल्या संपत्तीने जिंकता येत नाही; पण निष्कपट भक्तीने मात्र परमेश्वरालाही आपल्यासाठी अवतार धारण करावा लागतो. प्रल्हादाचा विजय हा दैत्याचा विजय नव्हता; तो भक्तीचा विजय होता. नरसिंहाचा अवतार हा केवळ दुष्टसंहार नव्हता; तो भक्तप्रेमाचा उत्सव होता.

ज्ञानेश्वर माऊलींची ही ओवी आजही प्रत्येक साधकाला एकच संदेश देते.आपल्या हृदयात भक्तीचे “आथिलेपण” निर्माण करा. बाह्य वैभव क्षणभंगुर आहे; पण भक्तीचे वैभव शाश्वत आहे. अशी भक्ती ज्या अंतःकरणात फुलते, त्या भक्तासाठी परमेश्वराला कोणतेही अंतर पार करावे लागत नाही. तो तेथे आधीपासूनच विराजमान असतो.