स्वप्नापलिकडची एव्हरेस्ट वारी भाग – ६
एव्हरेस्ट बेस कॅम्पच्या प्रवासातील तेंगबोचेकडे जाणारा टप्पा म्हणजे हिमालयाच्या निसर्गवैभवाचा जिवंत उत्सवच ! सोनेरी किरणांनी उजळलेली बर्फाच्छादित शिखरे, डोळ्यांसमोर जन्म घेणारे ढग, सुगंधी धुपीची झाडे, र्होडोडेंड्रॉनची लाल फुले, दुर्मीळ वनस्पती-पक्षी, याकांची रांग, पवित्र देवदार आणि सात तासांची खडतर चढाई… या प्रवासात प्रत्येक पाऊल निसर्ग, संस्कृती आणि साहसाचा नवा अनुभव देत राहते. तेंगबोचेच्या गूढ शांततेत पोहोचेपर्यंत हा प्रवास केवळ ट्रेक राहत नाही, तर आयुष्यभर स्मरणात राहणारी हिमालयाची अविस्मरणीय वारी… कुसुमानंद ( प्रशांत सातपुते )
पहाटेचे साडेपाच वाजले असतील. खिडकीबाहेर नजर टाकली, तर निसर्गाने अलौकिक दृश्याने किमया केली होती. रात्रभर बर्फाची पांढरीशुभ्र शाल पांघरून निजलेला चंदेरी ‘कुंगदेरी’ पर्वत, आता कोवळ्या उन्हाच्या स्पर्शाने ‘सोनेरी’ प्रकाशात न्हाऊन निघाला होता. डोळ्यांचे पारणे फेडणारे ते मनोहारी दर्शन घेऊन दिवसाची सुरुवात झाली. गरमागरम नाश्ता करून पाठीवर ट्रेकिंगची सॅक चढवली आणि आमची पावले पुढच्या प्रवासासाठी चालू लागली. आजचा मुक्काम होता ‘तेंगबोचे’. सकाळच्या त्या रम्य प्रहरात, निसर्गाचे अथांग सौंदर्य डोळ्यांत साठवत आमची वारी पुढे सरकू लागली.
चालता चालता सभोवतालची ती नयनरम्य पर्वतराजी मनाला भुरळ घालत होती. बर्फाच्छादित शिखरांवर जशी उन्हाची किरणे पडत होती, तसे तिथल्या बर्फाचे बाष्पीभवन होऊन आमच्या डोळ्यांदेखत ढगांचा जन्म होत होता. जन्माला येताच वाऱ्याच्या तालावर धावू लागणारे हे ढग म्हणजे पर्वतांच्या माथ्यावरील विस्कटलेले रुपेरी केसच भासत होते. हे सारेच अद्भूत आणि विलोभनीय होते.
”वह थामशेरकू है.. ६६०० मीटर उँचाई पर.. वो होली माऊंटेन है..” आमचा मार्गदर्शक प्रशांत समोरच्या एका उत्तुंग शिखराकडे बोट दाखवत माहिती देत होता. वाटेत खुरटी झुडुपे लागली, की प्रशांत तिथली धाग्यांसारखी पाने हाताने चुरगाळायचा आणि सांगायचा, “यह धुपी है.. माँक लोग धूप डालने के लिए यूज करते है…” आम्हीही ती पाने चुरगाळून त्याचा तो पवित्र, सुगंधी वास जिवापाड अनुभवत होतो.
निसर्गाचा हा आकृतीबंध पुढे आणखीनच गडद होत गेला. हिरवट-पिवळी पाने असणारी आणि फुलांसारखा आकार असणारी एक वनस्पती सगळीकडे लक्ष वेधून घेत होती. त्यावर छोटी-छोटी पाच पिवळी फुले उमलली होती. ते होते ‘हिमालयन स्पर्झ’ (शास्त्रीय नाव: Euphorbia wallichii). हिमालयातील अत्यंत थंड, कोरड्या आणि खडकाळ वातावरणातही दिमाखाने जगणारी ही वनस्पती! नामचे बझार सोडल्यानंतर तेंगबोचेच्या चढणीवर आणि मोकळ्या डोंगरउतारांवर या वनस्पतीचे पिवळेशार ताटवे जणू पर्यटकांच्या स्वागतासाठीच सडे घालून बसले होते.
आभाळात नजर टाकावी तर शिखर मथ्यावरून हेलिकॉप्टर्सची ये-जा सुरूच होती. त्याच दरम्यान आकाशाच्या निळाईत एक उत्तम शिकारी असणारा ‘ग्रेटर स्पॉटेड ईगल’ (बृहद् ठिपकेदार गरुड) घिरट्या घालताना दिसला. आपले अवाढव्य पंख पसरून तो क्षणार्धात आमच्या दिशेने खाली यायचा आणि दुसऱ्याच क्षणी ढगांच्या दुलईत गायब व्हायचा. उडताना त्याचे रुंद पंख आणि बोटांसारखी पसरलेली पंखांची टोके त्याचे रौद्र अन् देखणे रूप अधोरेखित करत होती.
वाटेच्या दुतर्फा र्होडोडेंड्रॉनची (Rhododendron) लालसर फुले उमलली होती, तर मध्येच विलो (Salix) प्रजातीतील पिवळसर, केसाळ फुलोऱ्याची झाडे हिमालयाची उंची दाखवत उभी होती. चालता चालता अचानक पाइन आणि देवदारच्या घनदाट वनराईने आम्हाला कवेत घेतले. उंचच उंच वाढलेल्या या वृक्षांच्या शीतल सावलीतून चालताना शरीराला एक अनामिक विसावा मिळत होता.
वाटेत एक अवाढव्य देवदारचे झाड पाहायला मिळाले, ज्यावर नेपाळी देवनागरी भाषेतील दोन पाट्या लावलेल्या होत्या. पहिली पाटीवर “यो रुख मानीको वरपरी पिसाव फेरीको देखेमा ५००० हजार जरिवाना रसजाय” म्हणजेच, या पवित्र झाडाच्या किंवा ‘मानी’ नावाच्या बौद्ध धार्मिक संरचनेच्या परिसरात लघवी करताना आढळल्यास ५,००० रुपये दंड होईल. तर दुसरीवर “यो नागथानमा हिसाव न पुर्नु…” हे ‘नागथान’ (नागदेवतेचे स्थान) असल्याने इथे अस्वच्छता करू नका, पवित्रता राखा. हिमालयातील दुर्गम भागात स्थानिक लोक आजही निसर्गाला आणि देवदारच्या वृक्षांना देवाचे रूप मानून पूजतात, हे समजले.
चढण चढून थोडे पुढे आलो, तोच दरीतील एका झाडाच्या शेंड्यावर काळसर टोपी घातलेला आणि पिवळे पोट असणारा एक छोटासा पक्षी चिवचिवाट करताना दिसला. तो फिंच प्रजातीतील ‘स्पॉट-विंग्ड ग्रोसबिक’ (Spot-winged Grosbeak) होता. त्याचा तो आवाज त्या शांत दरीत घुमत होता.
पुढे ‘फुंकी थांगा’ गावातील एका अंगावर काटा आणणाऱ्या झुलत्या पुलावरून आम्ही नदी ओलांडली. कारण, त्याच पुलावरून याक प्राण्यांची एक मोठाली रांग पाठीवर सामानाचे ओझे घेऊन संथपणे माघारी परतत होती. दुपारचा १ वाजला होता. भुकेची तीव्र जाणीव झाल्याने आम्ही तिथल्याच एका स्थानिक ‘टी हाऊस’मध्ये जेवणासाठी थांबलो.
आजच्या जेवणाचे मुख्य आकर्षण म्हणजे तिथले लसणाचे आणि अतिशय तिखट असणाऱ्या बुटक्या मिरचीचे चमचमीत लोणचे! त्या थंडीत त्या तिखट जेवणाने अंगात एक वेगळीच ऊब आणली. थोडक्यात जाळ काढला.
दुपारनंतर ऊन वाढल्यामुळे पर्वतांवरील बर्फ वितळू लागला होता. दरीमधून वाहणारे पांढरेशुभ्र पाण्याचे प्रवाह जणू डोंगराच्या कड्यावरून दुधाचे ओघळ वाहावेत तसे भासत होते. नेहमीप्रमाणेच भरपेट जेवणानंतरची ‘खडी चढण’ आमची सत्त्वपरीक्षा पाहणारी ठरणार होती. पण, आम्हीही हार मानणारे नव्हतो; हातात काठी, तोंडात पाचक लाडू आणि ओठांवर गाणी गुणगुणत आमचे ट्रेकिंग सुरूच राहिले. पुढे कोरडी पडलेली ‘दूधकोसी’ नदी दिसली. वरून जरी दगड-गोटे दिसत असले, तरी त्या दगडांच्या खालून तिचा प्रवाह जिवंत होता आणि तिचा तो संथ ‘खळखळाट’ त्या शांत वातावरणात अलगद ऐकायला मिळत होता.
आकाशात दर दोन-चार मिनिटाला हेलिकॉप्टर्स एखाद्या ‘वडाप’सारखी भिरभिरत होती. पण एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली की, लुकलापासून ते आजच्या प्रवासापर्यंत संपूर्ण गावात वा वाटेवर एकही दुचाकी वा चारचाकी वाहन दिसले नाही. तिथे वाहने नाहीतच मुळी! त्यामुळे कार्बन डायऑक्साइड किंवा कार्बन मोनॉक्साइडच्या प्रदूषणाचा लवलेशही नव्हता. फुफ्फुसात भरणारी हवा एकदम शुद्ध आणि ताजी होती.
एके ठिकाणी वाटेलालागून दगडी पायऱ्या चढून वर आल्यावर दगडांपासून बनवलेले एक दुर्गम हेलिपॅड दिसले. इतक्या खडकाळ आणि डोंगराळ भागात, नदीकाठच्या छोट्याशा जागेवर अतिशय सफाईदारपणे हेलिकॉप्टर उतरवणाऱ्या पायलटच्या कौशल्याचे कौतुक करावे तितके थोडेच होते.
थोडं पुढे गेल्यावर आम्हाला ‘भूर्जपत्र’ म्हणजेच ‘बर्च’ (Birch) वृक्ष पाहायला मिळाले. त्याची तांबूस-तपकिरी आणि पांढरट रंगाची साल कागदासारख्या पातळ थरांमध्ये आपोआप सोलून निघालेली होती. हे तेच भूर्जपत्र, ज्यावर प्राचीन काळात भारतात कागदाचा शोध लागण्यापूर्वी ऋषीमुनी ग्रंथ आणि हस्तलिखिते लिहीत असत. इतिहास डोळ्यांसमोर जिवंत झाल्यासारखा वाटला.
अखेर, घड्याळात पावणेचार वाजले आणि आम्ही ‘तेंगबोचे’ या आमच्या मुक्कामाच्या ठिकाणी पोहोचलो. तोवर निसर्गाने पुन्हा कूस बदलली होती. आकाश ढगाळले होते आणि हवेत चांगलाच गारठा वाढला होता. ‘नभं उतरु आले..’ या गाण्याची अनुभूती मिळाली.
तब्बल ७ तास ३३ मिनिटांत, २३५० कॅलरीज जाळून आम्ही साडेबारा किलोमीटरचे खडतर अंतर पार केले होते. शारीरिक थकवा असला तरी हिमालयाच्या कुशीत पोहोचल्याचा आनंद आणि तेंगबोचेची ती गूढ शांतता मनाला एका वेगळ्याच समाधानात न्हाऊ घालत होती..
