दुसऱ्याच्या पूर्णत्वातून मिळणारी तृप्ती श्रेष्ठ

देखा बालकाचिया घणी घाइजे । कां शिष्याचेनि जाहलेपणें होईजे ।
हें सद्गुरूचि एकलेनि जाणिजे । कां प्रसवततिया ।। ५५ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा

ओवीचा अर्थ – पाहा, लहान मुलांच्या तृप्तीनें आपण तृप्त व्हावें किंवा शिष्याच्या पूर्ण होण्यानें आपण कृतार्थ व्हावे, हें एक जन्मदात्री आई किंवा सद्गुरुच समजतात.

या ओवीतून ज्ञानेश्वर महाराज आई आणि सद्गुरू यांच्यातील अद्वैत नाते उलगडतात. सामान्यतः आपण तृप्ती म्हणजे स्वतःची तृप्ती, समाधान म्हणजे स्वतःचे समाधान, यश म्हणजे स्वतःचे यश असे समजतो. पण या ओवीत तृप्तीची व्याख्याच बदलून टाकली आहे. येथे स्वतःच्या भोगातून मिळणारी तृप्ती गौण ठरते आणि दुसऱ्याच्या पूर्णत्वातून मिळणारी तृप्ती श्रेष्ठ मानली जाते.

आई आपल्या लहान बाळाकडे पाहते. बाळ अजून बोलू शकत नाही, स्वतःच्या गरजा व्यक्त करू शकत नाही, स्वतःचे भले-वाईट ओळखू शकत नाही. तरीही आई त्याच्यासाठी अखंड जागी असते. बाळ पोटभर खात आहे का, शांत झोपले आहे का, हसत आहे का, यावरच आईचे समाधान अवलंबून असते. आई स्वतः उपाशी राहील, पण बाळ तृप्त झाले पाहिजे. बाळाच्या तृप्तीतच तिची तृप्ती सामावलेली असते. ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात— ही अवस्था समजून घेण्यास वेगळ्या शब्दांची गरज नाही; ती अनुभवायची गोष्ट आहे.

याच तत्त्वाचा विस्तार सद्गुरूच्या नात्यात होतो. शिष्य हा आध्यात्मिक बालक असतो. त्याची जन्मदात्री आई त्याला देह देत असते; पण सद्गुरू त्याला आत्मबोध देतात. देहाचा जन्म एकदा होतो, पण आत्म्याचा जन्म घडवून आणणारा तो सद्गुरू असतो. शिष्याच्या अंतःकरणातील अज्ञान दूर होणे, त्याच्या जीवनाला दिशा मिळणे, त्याच्या साधनेला पूर्णत्व येणे— यातच सद्गुरूचा आनंद असतो.

ज्ञानेश्वर महाराजांनी येथे फार महत्त्वाची गोष्ट सांगितली आहे— “शिष्याचेनि जाहलेपणें होईजे”. म्हणजे शिष्य ‘होणे’ ही केवळ बाह्य प्रगती नाही. नोकरी, प्रतिष्ठा, प्रसिद्धी, ग्रंथपाठ, वक्तृत्व या गोष्टी शिष्याला मिळाल्या म्हणून सद्गुरू कृतार्थ होत नाही. शिष्य ‘जाहला’ म्हणजे तो आत्मस्वरूपात स्थिर झाला, त्याच्या जीवनात अहंकार वितळला, त्याच्या वृत्तीत करुणा आली, त्याच्या आचरणात समत्व आले— तेव्हा सद्गुरूला समाधान मिळते.

आजच्या काळात गुरू-शिष्य परंपरेचे अनेकदा सुलभीकरण झाले आहे. गुरू म्हणजे केवळ माहिती देणारा, मार्गदर्शक, कोच, ट्रेनर असा संकुचित अर्थ लावला जातो. पण ज्ञानेश्वर महाराजांच्या मते सद्गुरू हा माहिती देणारा नसतो; तो अंतःकरण घडवणारा असतो. तो शब्द देत नाही; तो जीवन देतो. म्हणूनच सद्गुरूची तृप्ती ही शिष्याच्या ‘होण्यात’ असते, ‘मिळण्यात’ नसते.

आई आणि सद्गुरू यांच्यातील हे साम्य फार खोल आहे. आईला बाळाकडून काहीही अपेक्षा नसते. बाळाने आपल्याला धन्यवाद द्यावा, कृतज्ञता व्यक्त करावी, आपले नाव मोठे करावे— अशी कोणतीही अपेक्षा तिच्या मनात नसते. त्याचप्रमाणे सद्गुरूलाही शिष्याकडून मान, प्रसिद्धी, भक्तगण, आश्रम, संस्था यांची अपेक्षा नसते. शिष्य आत्मिकदृष्ट्या पूर्ण झाला की सद्गुरू निःशब्द होतो— कारण त्याचे कार्य संपन्न झालेले असते.

ही ओवी आपल्याला ‘कर्तृत्व’ या संकल्पनेवरही नव्याने विचार करायला लावते. आपण नेहमी स्वतःच्या कर्तृत्वाचा हिशेब ठेवतो. मी काय केलं, मला काय मिळालं, लोक मला काय म्हणाले— याच चौकटीत आपले आयुष्य फिरत राहते. पण ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की खरी कर्तृत्वाची पातळी म्हणजे दुसऱ्याला घडवता येणं. आईचं कर्तृत्व तिच्या बाळात प्रकट होतं; सद्गुरूचं कर्तृत्व त्याच्या शिष्यांतून व्यक्त होतं.

या अर्थाने पाहिलं तर प्रत्येक शिक्षक, प्रत्येक पालक, प्रत्येक मार्गदर्शक, प्रत्येक समाजकार्यकर्ता या ओवीच्या प्रकाशात स्वतःकडे पाहू शकतो. आपण शिकवत आहोत की घडवत आहोत? आपण उपदेश करत आहोत की उदाहरण देत आहोत? आपण स्वतःच्या समाधानासाठी काम करत आहोत की समोरच्याच्या पूर्णत्वासाठी?

ज्ञानेश्वर महाराज अत्यंत सूचकपणे म्हणतात— “हें सद्गुरूचि एकलेनि जाणिजे कां प्रसवततिया”. म्हणजे हे समजून घेण्याची पात्रता सर्वांनाच नसते. आई आणि सद्गुरू— यांनाच ही अवस्था खऱ्या अर्थाने कळते. कारण या दोघांनी स्वतःला बाजूला ठेवून दुसऱ्याला केंद्रस्थानी ठेवलेले असते. त्यांचे जीवनच त्यागावर उभे असते.

आजच्या स्पर्धात्मक, स्वार्थप्रधान, ‘मी’ केंद्रित जगात ही ओवी फार मोठा आरसा दाखवते. आपण दुसऱ्याच्या तृप्तीत आपली तृप्ती शोधतो का? आपल्या विद्यार्थ्याच्या यशात, आपल्या अपत्याच्या आनंदात, आपल्या सहकाऱ्याच्या प्रगतीत आपल्याला समाधान मिळते का? की त्यातही तुलना, मत्सर, अपेक्षा, अधिकारबुद्धी येते?

ज्ञानेश्वर महाराजांचे तत्वज्ञान हे केवळ संन्यस्तांसाठी नाही; ते गृहस्थासाठी अधिक आहे. कारण आईचा दाखला देत ते सांगतात की अध्यात्म हे जीवनापासून पळ काढणे नाही; तर जीवनात राहून आत्मविसर्जन शिकणे आहे. बाळासाठी झटणारी आई संन्यासी नसते; तरीही तिचे जीवन त्यागमय असते. त्याचप्रमाणे सद्गुरूही जगात वावरत असतो, पण त्याचा अहंकार लय पावलेला असतो.

ही ओवी वाचताना आपल्याला स्वतःला प्रश्न पडतो— आपण कोणासाठी जगतो? स्वतःसाठी की दुसऱ्याच्या उन्नतीसाठी? कारण ज्ञानेश्वर महाराजांच्या मते दुसऱ्याच्या पूर्णत्वातच खरे समाधान आहे. जेव्हा ‘मी’ विरघळतो, तेव्हाच ‘आनंद’ प्रकटतो.

शेवटी, ही ओवी केवळ आई आणि सद्गुरू यांच्यापुरती मर्यादित राहत नाही. ती आपल्याला मानवतेचा मूलमंत्र देते— आपले सुख दुसऱ्याच्या सुखाशी जोडले गेले, की जीवन अर्थपूर्ण होते. बाळाच्या तृप्तीत आईची तृप्ती असते, शिष्याच्या पूर्णत्वात सद्गुरूचे कृतार्थपण असते— आणि याच तत्त्वावर उभे असलेले जीवन हेच खरे आध्यात्मिक जीवन होय.

ही ओवी म्हणजे ज्ञानेश्वर महाराजांच्या करुणेचा, गुरु–शिष्य नात्याच्या गूढतेचा आणि मातृत्व–गुरुत्वाच्या एकरूपतेचा अत्यंत हळवा आविष्कार आहे. आठव्या अध्यायात ज्ञानप्राप्तीची उंच शिखरे उलगडताना माऊली अचानक एका अतिशय साध्या, पण अंतर्बाह्य हादरवणाऱ्या प्रतिमेकडे आपल्याला घेऊन जातात—आई आणि सद्गुरू.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, आपल्या लेकराच्या तृप्तीतून तृप्त होणे किंवा शिष्य सिद्ध झाला, पूर्णत्वाला पोहोचला, यांतून कृतार्थ होणे—हा भाव सामान्य माणसाच्या आवाक्यातला नाही. हा भाव फक्त दोनच जाणतात—जन्मदात्री माता आणि सद्गुरू.

ही ओवी वाचताना प्रथमच मनात प्रश्न उभा राहतो—आपण स्वतःच्या यशात आनंद मानतो, आपल्या कर्तृत्वावर समाधान व्यक्त करतो; पण दुसऱ्याच्या पूर्णत्वात, दुसऱ्याच्या उंचीमध्ये स्वतःला विसरून आनंद मानणे इतके अवघड का असते? कारण त्या आनंदात ‘मी’ उरत नाही. तिथे अहंकाराला जागा नसते. तिथे स्वार्थ संपलेला असतो. आणि म्हणूनच हा भाव मातेला आणि सद्गुरूलाच उमगतो.

आईला आपल्या लेकरासाठी काय हवे असते? तिला स्वतःच्या भुकेपेक्षा लेकराची भूक अधिक तीव्र भासते. लेकराने समाधानाने खाल्ले की आई म्हणते, “माझं पोट भरलं.” प्रत्यक्षात तिने खाल्लं नसतं, पण तिच्या अस्तित्वाचं समाधान लेकराच्या तृप्तीतून मिळतं. हा केवळ भावनिक संबंध नाही; हा अहंभावाच्या विसर्जनातून जन्मलेला आनंद आहे.

याच धर्तीवर सद्गुरूचा आनंद असतो. शिष्य मोठा झाला, ज्ञानी झाला, आत्मसाक्षात्काराला पोहोचला, तेव्हा गुरू म्हणतो—“माझं कार्य सफल झालं.” गुरूला शिष्याच्या कर्तृत्वाचा हेवा नसतो, भीती नसते, स्पर्धा नसते. उलट, शिष्य गुरूपेक्षा मोठा झाला, तर गुरू अधिक आनंदित होतो. कारण गुरूचा आनंद स्वतःच्या उंचीत नाही, तर शिष्याच्या पूर्णत्वात आहे.

आजच्या जगात आपण ‘गुरू’ ही संकल्पना फारच संकुचित अर्थाने घेतो. शिकवणारा, माहिती देणारा, मार्गदर्शन करणारा म्हणजे गुरू—असा आपला समज झाला आहे. पण ज्ञानेश्वर माऊलींच्या दृष्टीने गुरू म्हणजे केवळ शिकवण देणारा नाही, तर शिष्याच्या जन्माचा दुसरा जनक आहे. आई शरीराला जन्म देते; गुरू आत्म्याला जन्म देतो. म्हणूनच माऊली म्हणतात—हे जाणणारे फक्त दोनच असतात: प्रसव करणारी माता आणि सद्गुरू.

आईला लेकराचा जन्म देताना वेदना सहन कराव्या लागतात. गुरूलाही शिष्य घडवताना वेदना सहन कराव्या लागतात—अपमान, गैरसमज, शिष्याची चूक, त्याची चुकलेली वाट, त्याचे पडणे, उठणे—हे सगळं गुरू आपल्या अंतःकरणात सोसतो. शिष्य चुकतो तेव्हा गुरू दोष देत नाही; तो वाट दाखवतो. शिष्य अडखळतो तेव्हा गुरू त्याला उचलतो. शिष्य हट्टी होतो तेव्हा गुरू संयम ठेवतो. हे सगळं करायला अहंकार विरहित करुणा लागते.

ज्ञानेश्वर महाराजांना हा भाव इतक्या खोलवर कसा उमगला? कारण ते स्वतः गुरूही होते आणि शिष्यही. निवृत्तिनाथांचे शिष्य म्हणून त्यांनी गुरूच्या कृपेचा अनुभव घेतला आणि नामदेव, चांगदेव, सच्चिदानंद यांसारख्या संतांशी संवाद साधताना गुरूच्या भूमिकेचा अनुभवही घेतला. त्यामुळे ही ओवी केवळ तत्त्वज्ञान नाही; ती अनुभवातून आलेली साक्ष आहे.

आज आपण पाहतो—आई-वडील मुलांकडून अपेक्षा ठेवतात. “आमच्यासाठी कर”, “आमचा मान राख”, “आमचं नाव उज्ज्वल कर”—या अपेक्षांमागे प्रेम असतं, पण त्यात अहंकाराचं सावटही असतं. त्याचप्रमाणे अनेक तथाकथित गुरू शिष्याकडून निष्ठा, प्रसिद्धी, आर्थिक आधार अपेक्षित ठेवतात. पण ज्ञानेश्वर माऊलींचा सद्गुरू याहून वेगळा आहे. तो शिष्याकडून काहीही मागत नाही. तो फक्त शिष्य पूर्ण व्हावा, मुक्त व्हावा, याच आकांक्षेने जगतो.

या ओवीत “जाहलेपणें” हा शब्द फार महत्त्वाचा आहे. ‘शिष्य सिद्ध झाला’, ‘पूर्ण झाला’, ‘जाहला’—म्हणजे तो गुरूवर अवलंबून राहिला नाही. तो स्वतःच्या पायावर उभा राहिला. तो गुरूच्या नावावर नव्हे, तर स्वतःच्या अनुभूतीवर जगू लागला. आज अनेक ठिकाणी शिष्य गुरूच्या सावलीतच अडकलेले दिसतात. पण खरा गुरू सावली देत नाही; तो सूर्य बनतो, ज्याच्या प्रकाशात शिष्य स्वतः उजळतो.

आईला लेकराने मोठं व्हावं अस वाटतं असत. कायम तिच्या पदराआड लपून राहावं, असं तिला कधीही वाटत नाही. लेकराने स्वतःचं आयुष्य घडवावं, स्वतःचे निर्णय स्वतः घ्यावेत, स्वतःच्या चुका दुरुस्त कराव्यात—यातच आईचा आनंद असतो. तसाच गुरूला शिष्याने स्वतःचा आत्ममार्ग शोधावा, स्वतःच्या अनुभूतीने उभं राहावं, यातच समाधान असतं.

ही ओवी आपल्याला एक मूलभूत प्रश्न विचारते—आपण दुसऱ्याच्या आनंदात आनंद मानू शकतो का? आपल्या मुलाच्या यशात, शिष्याच्या प्रगतीत, सहकाऱ्याच्या उंचीत, आपल्याला खरोखर आनंद होतो का? की आपण तुलना करतो, असुरक्षित होतो, आतून कुजतो? जर आपण दुसऱ्याच्या पूर्णत्वात आनंद मानू शकलो, तर त्या क्षणी आपण आई किंवा गुरूच्या पातळीला स्पर्श केलेला असतो.

म्हणूनच ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी फक्त गुरू–शिष्य संबंधापुरती मर्यादित ठेवत नाहीत. ती माणसाच्या अंतःकरणातील परिपक्वतेचा मापदंड ठरते. जिथे अहंकार संपतो, तिथे मातृत्व सुरू होतं. जिथे स्वार्थ संपतो, तिथे गुरुत्व प्रकट होतं.

आजच्या काळात, स्पर्धेच्या, वेगाच्या, आत्मकेंद्री युगात, ही ओवी आपल्याला थांबवते. विचारायला लावते—आपण कुणासाठी जगतो? आपलं समाधान कुठे शोधतो? स्वतःच्या पोटापुरतं, की दुसऱ्याच्या तृप्तीत?

ज्ञानेश्वर माऊलींच्या या चार ओळी म्हणजे केवळ अध्यात्मिक विधान नाही, तर जीवन जगण्याची एक कसोटी आहे. जो माणूस दुसऱ्याच्या पूर्णत्वात स्वतःला विसरून आनंद मानतो, तोच खऱ्या अर्थाने मोठा असतो. आई आणि सद्गुरू ही मोठेपणाची सर्वोच्च प्रतीकं आहेत. म्हणूनच माऊली म्हणतात—हे जाणणारे फक्त तेच.

या ओवीच्या चिंतनातून आपण जर थोडंसं मातृत्व, थोडंसं गुरुत्व आपल्या वागण्यात आणलं, तर आपलं आयुष्यच नाही, तर सभोवतालचं विश्व अधिक मोकळं, अधिक करुणामय आणि अधिक प्रकाशमान होईल.