सांगे कुमुददळाचेनि ताटें । जो जेविला चंद्रकिरणें चोखटें ।
तो चकोरु काई वाळुवंटें । चुंबितु आहे ।। १०७ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय पांचवा
ओवीचा अर्थ – सांग, कमळाच्या पाकळीच्या पात्रावर जो चकोर पक्षी शुद्ध चंद्रकिरणांचें भोजन करतो, तो वाळूचे कण चाटीत बसेल काय ?
श्री ज्ञानेश्वर माऊलींनी इथे उपमांची गुंफण करत एक गूढ, परंतु गहिरी जाणीव देणारी गोष्ट सांगितली आहे – जीवाच्या अज्ञानातील भ्रमावस्थेची.
🌸 🌿 शब्दार्थ:
कुमुददळाचेनि ताटें – कुमुद (चंद्रप्रकाशात उमलणारं फूल) याच्या पत्रांवरचं ताट म्हणजे सौंदर्याचं आणि कोमलतेचं प्रतीक
चंद्रकिरणें चोखटें जेविला – जो चंद्रकिरणांचा सुंदर, स्वच्छ प्रकाश ‘जेवला’ (सुखानं अनुभवला)
तो चकोरु – तो चकोर पक्षी, जो चंद्रप्रकाशावर प्रेम करतो
वाळुवंटें चुंबितु आहे – तो काय आता वाळवंटातल्या वाळूला चाटतोय?
जो चकोर चंद्रप्रकाशावर प्रेम करतो, त्याने जर कुमुदपात्रावरचं ताट आणि चंद्रप्रकाशाचं जेवण मिळवलं असेल, तर तो मग वाळवंटातील कोरड्या, रखरखीत वाळूत तोंड लावेल का ?
अर्थ: जे खऱ्या सौंदर्याचा आणि आनंदाचा अनुभव घेतो, तो नंतर खोट्या गोष्टींना आकर्षित होत नाही.
🔍 दार्शनिक अर्थ:
या ओवीचा गाभा विवेक आणि सत्य-असत्याच्या ओळखीमध्ये आहे. ज्ञानेश्वर माऊली एक सुंदर उपमा देतात:
- चकोर म्हणजे जिज्ञासू जीव
- चंद्रप्रकाश म्हणजे परमार्थज्ञान किंवा आत्मज्ञानाचा अनुभव
- कुमुदताट म्हणजे पवित्रता, निर्मळता
- आणि वाळवंट म्हणजे मोह, माया, अज्ञान – जिथे काहीही पाणी नाही, पण दृष्टीभ्रम आहे.
जर एखाद्याला एकदा खरं ज्ञान मिळालं, तर तो पुन्हा मायेच्या मृगजळाकडे जाणार नाही. ज्याने सत्याचं अनुभवपूर्वक सेवन केलं आहे, त्याला असत्याचं आकर्षण राहणार नाही.
🧘 आध्यात्मिक अर्थ:
ही ओवी एक अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट सांगते –
अज्ञानात असलेला जीव मृगजळासारख्या सुखामागे धावतो. पण ज्याने एकदा आत्मज्ञानाचा अमृताचा घोट घेतला, तो पुन्हा या भासमान जगाकडे मागे वळूनही बघत नाही.
चकोर पक्षी चंद्रप्रकाशावर प्रेम करणारा. त्याला जेव्हा त्या चंद्रकिरणांचं समाधान मिळतं,
तेव्हा तो वाळवंटात जाऊन वाळू चाटेल का ? अर्थातच नाही !
तसाच ज्ञानी माणूस – एकदा जेव्हा त्याला परमेश्वराचं, आत्म्याचं, स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाचं ज्ञान मिळतं, तेव्हा तो या संसाराच्या खोट्या मोहात पुन्हा गुरफटत नाही.
आपण आजच्या काळात “खऱ्या आनंदा”साठी बाहेर शोध घेतो – वस्तूंमध्ये, नात्यांमध्ये, सोशल मीडियामध्ये. पण एकदा का आपल्या अंतरंगातला शांत, शाश्वत, आत्मिक अनुभव गवसला,
की बाह्य सुखं क्षुल्लक वाटू लागतात.
हेच ज्ञानेश्वर माऊली सांगतात –
जेव्हा ‘अहं’ विरघळतो आणि ‘स्व’ प्रकटतो, तेव्हा मायेचं वाळवंट कुठलंही आकर्षण ठेवत नाही.
🎇 निष्कर्ष:
“जेव्हा आत्मा चंद्रकिरणासारख्या ज्ञानानं स्नान करतो, तेव्हा तो पुन्हा संसाराच्या वाळवंटातली वाळू चाटत नाही.”
ही ओवी केवळ काव्य नसून – ती मुक्तीची दिशा दाखवते. ज्ञान अनुभवल्यावर अज्ञानापाशी परत जाणं अशक्यच.
