माध्यम क्षेत्रातील नवे डिजिटल पर्व: ‘एजंटिक एआय’ (Agentic AI) आणि पत्रकारितेचे बदलते स्वरूप The changing nature of journalism

पारंपरिक तंत्रज्ञानाकडून स्वायत्त सहकाऱ्याकडे होणारी वाटचाल आणि वृत्तगृहातील (Newsroom) आमूलाग्र बदल

कृत्रिम बुद्धिमत्तेची पुढची उत्क्रांती म्हणून ओळखले जाणारे 'एजंटिक एआय' पत्रकारितेचे स्वरूप झपाट्याने बदलत आहे. केवळ आदेश पाळणाऱ्या एआयच्या पुढे जाऊन हे तंत्रज्ञान आता स्वायत्त डिजिटल सहकाऱ्याप्रमाणे काम करत असून, वृत्तसंकलन, विश्लेषण, बहुभाषिक संपादन आणि न्यूज रूमचे व्यवस्थापन अधिक वेगवान, अचूक व परिणामकारक बनवत आहे.

राजेंद्र घोरपडे

जागतिक माध्यम विश्वात सध्या तंत्रज्ञानाचा वेगाने विस्तार होत असून,कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात ‘आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स’ (AI) हा केवळ एक तांत्रिक प्रयोग न राहता वृत्तपत्रांच्या आणि डिजिटल न्यूज मीडियाच्या गाभ्याचा भाग बनला आहे. आतापर्यंत आपण केवळ युजर्सच्या कमांडवर काम करणारे एआय टूल्स पाहिले आहेत; मात्र आता या क्षेत्रात एक मोठी क्रांती होत आहे, जिला ‘एजंटिक एआय’ (Agentic AI) असे संबोधले जात आहे. एजंटिक एआय हे पारंपरिक एआयच्या पुढे जाऊन केवळ आदेशांचे पालन करत नाही,तर वृत्तगृहात (Newsroom) एका अत्यंत चतुर आणि स्वायत्त ‘सहकाऱ्याप्रमाणे’ (Colleague) काम करते. हा बदल माध्यम सृष्टीला एका नव्या उंचीवर नेणारा ठरणार आहे.

१. ‘एजंटिक एआय’ (Agentic AI) म्हणजे काय?

वृत्तमाध्यमांमध्ये सध्या वापरले जाणारे एआय प्रामुख्याने एखाद्या दिलेल्या आदेशावर (Prompt) आधारित काम करते. उदा. एखाद्या बातमीचा सारांश लिहिणे, भाषांतर करणे किंवा मथळा (Headline) तयार करणे. याला पारंपरिक किंवा ‘टास्क-लेव्हल असिस्टंट’ (Task-level Assistant) म्हटले जाते. मात्र, जेव्हा आपण एजंटिक एआयचा विचार करतो, तेव्हा आपण अशा प्रणालीबद्दल बोलत असतो जी केवळ हुकूम पाळत नाही, तर स्वतःहून ध्येय (Goal) निश्चित करते, त्याला अनुसरून नियोजन करते आणि कामाची संपूर्ण साखळी स्वायत्तपणे पूर्ण करते.

“पारंपरिक एआय हा तुमचा केवळ एक साहाय्यक (Assistant) असतो, जो तुम्ही इनपुट दिल्यावरच उत्तर देतो. याउलट,एजंटिक एआय हा तुमचा डिजिटल सहकारी (Colleague) असतो. तो संपादकीय उद्दिष्टे समजून घेतो,आवश्यक माहिती गोळा करतो,योग्य साधनांचा वापर करतो आणि संपूर्ण प्रक्रियेअंती थेट ठोस शिफारशींसह संपादकांसमोर हजर होतो.”

एका सामान्य न्यूज रूमच्या उदाहरणातून हे समजून घेता येईल.जर संपादकांना सकाळी ठरवायचे असेल की आज कोणत्या महत्त्वाच्या १० विषयांवर बातम्या कराव्यात,तर पारंपरिक व्यवस्थेत पत्रकार किंवा उपसंपादकांना गुगल ट्रेंड्स,सोशल मीडिया,स्वतःची सीएमएस (CMS)सिस्टीम आणि वाचक विश्लेषणाचा (Audience Analytics) अभ्यास करावा लागतो. परंतु, एजंटिक एआय स्वतःहून थेट कंटेंट मॅनेजमेंट सिस्टीममध्ये प्रवेश करते, सध्या काय ट्रेंड होत आहे ते पाहते,सोशल मीडियावरील लोकांच्या प्रतिक्रिया आणि चर्चांचे विश्लेषण करते आणि सकाळी संपादकांच्या टेबलावर आजच्या सर्वोत्तम १० विषयांची यादी, संपूर्ण संदर्भासहित आणून ठेवते. या प्रक्रियेत माणसाचा हस्तक्षेप केवळ अंतिम निर्णय घेण्यापुरता उरतो.

२. पारंपरिक एआय टूल आणि एआय एजंट यातील मुख्य रेषा

माध्यम विश्वात या दोन्ही संकल्पनांमधील फरक समजणे अत्यंत आवश्यक आहे.अनेकदा वृत्तगृहांमध्ये एआय टूल्सचा वापर होतो,पण ते ‘एजंट्स’ नसतात. या दोघांमधील फरक :

अ) कमांड विरुद्ध उद्दिष्ट (Prompt vs Goal): एआय टूल हे युजरने दिलेल्या विशिष्ट प्रॉम्प्टवर प्रतिक्रिया देते. तुम्ही विचारले, “भारताचा चालू आर्थिक वर्षाचा जीडीपी किती आहे?” तर ते तेवढीच माहिती शोधून देईल. पण एआय एजंटकडे एक व्यापक ध्येय असते. जर तुम्ही त्याला सांगितले की “या आर्थिक डेटाचे महाराष्ट्राच्या संदर्भात विश्लेषण करून वृत्त अहवाल तयार कर,” तर तो स्वतःहून राष्ट्रीय आणि राज्य पातळीवरील डेटाची तुलना करेल, कामगार दलाचा वाटा शोधेल आणि वेगवेगळ्या आर्थिक घटकांचा अभ्यास करून एक परिपूर्ण अहवाल सादर करेल.

ब) मर्यादित टास्क विरुद्ध वर्कफ्लो साखळी: टूल्स केवळ एकच मर्यादित काम करू शकतात (उदा. ट्रान्सक्रिप्शन किंवा शुद्धलेखन दुरुस्ती). याउलट, एजंट्स एकाच वेळी अनेक कामे एका साखळीत (Chain of tasks) गुंफून संपूर्ण वर्कफ्लो साखळी सांभाळतात. ते वेगवेगळ्या टूल्सचा वापर करू शकतात,डेटा सोर्स तपासू शकतात आणि अपवादात्मक परिस्थिती उद्भवल्यास स्वतःहून मार्ग काढू शकतात.

फुटबॉलच्या खेळाचे रूपक (The Football Analogy)

एआय टूल आणि एआय एजंटमधील फरक स्पष्ट करण्यासाठी क्रीडा क्षेत्रातील एक उत्तम उदाहरण देता येईल.एआय टूल हे मैदानातील एका ‘खेळाडू’सारखे (Player) असते, ज्याला बॉल पास केल्यावर तो गोल करण्याचा प्रयत्न करतो. तर एआय एजंट हा मैदानाबाहेर असलेल्या ‘कोच’सारखा (Coach) असतो,जो संपूर्ण सामन्यावर,प्रतिस्पर्ध्यांच्या चालींवर लक्ष ठेवून असतो,रणनीती आखतो आणि संघाला विजयाकडे नेण्यासाठी दिशा देतो.एआय एजंट पत्रकारितेची मूळ निर्मिती (Original Thinking) करू शकत नाही,पण ती स्केल (Scale) करण्याचे काम अत्यंत कौशल्याने करतो.

३. बहुभाषिक वृत्तगृहासाठी (Multilingual Newsrooms) एजंटिक एआयचे महत्त्व

भारतासारख्या वैविध्यपूर्ण देशात, जिथे माध्यम समूह मराठी, हिंदी आणि इंग्रजी अशा विविध भाषांमध्ये मुद्रित (Print) आणि डिजिटल स्वरूपात कार्यरत आहेत, तिथे एजंटिक एआय अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावू शकते. बहुभाषिक वृत्तगृहात याचे प्रामुख्याने तीन मोठे फायदे दिसून येतात:

अ) मूळ भाषेतील आशयाचे अचूक विस्तारीकरण (Language Amplification)

समजा, एखाद्या मराठी रिपोर्टरने ग्रामीण महाराष्ट्रातील दुष्काळावर किंवा शेतीवर एक सखोल आणि भावनिक बातमी ब्रेक केली. पारंपरिक भाषांतरामध्ये अनेकदा स्थानिक संदर्भ आणि भाषेचा बाज (Nuance) निघून जातो. परंतु, एआय एजंट हा केवळ शब्दांचे भाषांतर करत नाही, तर त्या बातमीचा संपादकीय हेतू (Editorial Intent) आणि स्थानिक संदर्भ जिवंत ठेवून ती बातमी हिंदी किंवा इंग्रजी वाचकांसाठी अत्यंत प्रभावीपणे रुपांतरित करतो.हे काम एकाच वेळी अत्यंत वेगाने आणि मोठ्या प्रमाणावर होऊ शकते.

ब) जुन्या संग्रहाचा (Archives) वर्तमान पत्रकारितेसाठी वापर

जुन्या आणि प्रस्थापित माध्यम समूहाकडे कित्येक दशकांचा मूळ आणि ऐतिहासिक वृत्तांत संग्रहित (Archives)असतो.हा ठेवा न्यूज रूमसाठी ज्ञानाचा खजिना आहे.एआय एजंट आज घडत असलेल्या एखाद्या घटनेचा संदर्भ जुन्या संग्रहातून शोधून काढू शकतो.उदा.आज जर राज्यात एखादी मोठी राजकीय किंवा सामाजिक घडामोड झाली,तर एजंटिक एआय सेकंदाच्या आत ३० वर्षांपूर्वी या विषयावर काय भूमिका घेतली गेली होती,कोणती बातमी छापली होती,याचा अचूक ऐतिहासिक संदर्भ आजच्या बातमीला जोडून देईल.यामुळे बातमीची विश्वासार्हता आणि खोली कमालीची वाढते.

क) तांत्रिक आणि रुटीन कामांचे ऑटोमेशन (Production Workflow Automation)

पत्रकारांचा मोठा वेळ हा अशा कामांमध्ये जातो जे अत्यंत यांत्रिक आणि कंटाळवाणे असते; जसे की बातमीचे फॉरमॅटिंग करणे,मेटाडेटा टॅगिंग, एसईओ (SEO) फ्रेंडली कीवर्ड्स टाकणे,आणि वेगवेगळ्या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मसाठी बातमीचे तुकडे करणे.एआय एजंट या सर्व कंटाळवाण्या कामांची जबाबदारी स्वतःवर घेतो,ज्यामुळे पत्रकारांना मूळ लेखन,शोध पत्रकारिता,आणि सत्यता पडताळणी (Fact Verification) यांसारख्या महत्त्वाच्या बौद्धिक कामांसाठी पुरेसा वेळ मिळतो.

४. वृत्तगृहात एजंटिक एआय लागू करताना येणारी आव्हाने

कोणतेही नवीन तंत्रज्ञान आणताना सुरुवातीला काही अडथळे येतात. एजंटिक एआय लागू करताना प्रामुख्याने तीन मोठ्या आव्हानांचा सामना करावा लागतो:

डेटा सज्जता (Data Readiness): एआय मॉडेल तेव्हाच उत्तम काम करू शकतात जेव्हा तुमच्याकडे असलेला डेटा आणि जुना कंटेंट योग्य पद्धतीने टॅग केलेला आणि व्यवस्थित रचलेला (Structured Metadata)असेल. जर तुमचा डेटा विस्कळीत असेल, तर एआय एजंट त्याचा वापर करू शकत नाही. बहुतांश मीडिया पायलट प्रोजेक्ट्स इथेच अपयशी ठरतात.

विद्यमान प्रणालींशी एकत्रीकरण (Integration with Legacy Systems): जर एआय हे सध्याच्या सीएमएस (CMS) किंवा संपादकीय वर्कफ्लोचा भाग नसेल आणि पत्रकारांना त्यासाठी वेगळे टूल उघडून काम करावे लागत असेल, तर त्याचा वापर थांबतो. तंत्रज्ञानाचे यश हे ते दैनंदिन कामात किती सहज मिसळते (Seamless Integration) यावर अवलंबून असते.

विश्वासार्हता आणि पारदर्शकता (Trust, Governance & Source Attribution): पत्रकारितेचा पाया हा ‘विश्वास’ (Trust) या घटकावर टिकून आहे.एआय एजंटने दिलेली माहिती खरी आहे का,त्याने घेतलेले संदर्भ अचूक आहेत का,आणि त्याने मूळ स्रोताचा (Source Attribution) उल्लेख केला आहे का, हे तपासणे अत्यंत गरजेचे आहे.वृत्तगृहांना एआयच्या वापराबद्दल अत्यंत कडक नियमावली (Governance Framework) तयार करावी लागते.

५. एक मोठी गैरसमजूत: एआय पत्रकारांची जागा घेणार का?

एजंटिक एआय किंवा ‘ऑटोनॉमस न्यूज रूम’ या शब्दांमुळे माध्यम क्षेत्रात काम करणाऱ्यांमध्ये एक भीती किंवा गैरसमजूत पसरली आहे की, हे तंत्रज्ञान पत्रकारांच्या नोकऱ्या हिरावून घेईल. परंतु, वस्तुस्थिती पूर्णपणे उलटी आहे. एआय एजंट पत्रकारांना ‘रिप्लेस’ (Replace) करत नाही, तर त्यांना ‘अँम्पलिफाय’ (Amplify) करतो.

सत्य शोधणे, प्रत्यक्ष मैदानात जाऊन लोकांशी बोलणे, राजकीय किंवा सामाजिक घडामोडींमागील मानवी भावना समजून घेणे आणि नैतिक निर्णय घेणे हे केवळ एक माणूसच (Human Journalist) करू शकतो. एआय एजंट केवळ पत्रकारांना लागणारी पार्श्वभूमी, डेटा, आणि तांत्रिक साहाय्य अतिशय वेगाने पुरवतो. थोडक्यात सांगायचे तर, एजंटिक एआय हे संपादकांचे किंवा पत्रकारांचे ‘संपादकीय मूल्यमापन’ (Editorial Judgment) हिरावून घेत नाही, तर त्यांना अधिक सक्षम बनवते. अंतिम निर्णय आणि नियंत्रणाची चावी नेहमी माणसाच्याच हातात राहते.

माध्यम क्षेत्राचा इतिहास पाहिला तर कॉम्प्युटरचे आगमन, इंटरनेट क्रांती आणि त्यानंतर आलेला सोशल मीडियाचा पूर,या प्रत्येक टप्प्यावर पत्रकारितेने स्वतःला बदलले आहे आणि अधिक समृद्ध केले आहे.एजंटिक एआय’ हे याच क्रांतीचे पुढचे पाऊल आहे.जे माध्यम समूह या तंत्रज्ञानाचा स्वीकार एक ‘धोका’ म्हणून नाही तर एक ‘संधी’ आणि ‘डिजिटल सहकारी’ म्हणून करतील, ते भविष्यातील माहितीच्या महाजालात अधिक वेगाने,अचूकतेने आणि ताकदीने वाचकांपर्यंत पोहोचू शकतील. प्रादेशिक आणि राष्ट्रीय पातळीवर मजबूत पकड असलेल्या माध्यम समूहांसाठी हे तंत्रज्ञान आपल्या मूळ आणि दर्जेदार पत्रकारितेला जागतिक स्तरावर नेण्याचे एक प्रभावी माध्यम ठरणार आहे.

हा लेख सुरेश विजयाराघवन,( हिंदू ग्रपु सीटीओ ), मोहम्मद झुकीफ्फ ( लोकमत , सीटीओ ) यांची मानवदीप सिंग ( पब्लिकलाईव्ह, सीईओ) यांनी घेतलेल्या मुलाखतीवर आधारित आहे. ही मुलाखत ऐकण्यासाठी क्लिक करा…

समीक्षक: सुरेश, पुढचे काही प्रश्न तुमच्यासाठी. लहानपणी तुमचा आवडता सुपरहिरो कोण होता?

सुरेश: ब्रुस ली.

समीक्षक: क्षमस्व, कोण?

सुरेश: ब्रुस ली.

समीक्षक: अरे वा, अप्रतिम! मी सुद्धा त्यांचे खूप सिनेमे पाहिले आहेत. सुरेश, तुमचा सर्वात मोठा व्यावसायिक विजय (Professional Win) कोणता? किंवा एखाद्या मोठ्या गोंधळातून/चुकीतून मिळालेला धडा कोणता?

सुरेश: माझा सर्वात मोठा व्यावसायिक विजय म्हणजे आज माझ्यासोबत काम करणारी ही टीम आहे. माझ्यासाठी ही खूप मोठी गोष्ट आहे. आणि धडा म्हणाल तर—फक्त तंत्रज्ञान (Technology) कोणत्याही संस्थेला यशस्वी बनवू शकत नाही.

समीक्षक: खूपच विचार करायला लावणारे उत्तर आहे. असं एखादं पुस्तक किंवा व्यक्ती ज्याने तुमच्या लीडरशिप (नेतृत्व) बद्दलच्या विचारांना आकार दिला?

सुरेश: जेव्हा मी सिंगापूरमध्ये काम करत होतो, तेव्हा माझे बॉस होते—'ॲलेक्स लिम'. त्यांनी मला 'सर्व्हिस लीडरशिप' (Service Leadership) म्हणजे नेमकं काय, हे समजून घेण्यास मदत केली.

समीक्षक: उत्तम, अप्रतिम! सुरेश, 'एजंट एआय' (Agentic AI) एका शब्दात सांगायचं तर? खूप अवघड प्रश्न आहे हा.

सुरेश: स्वायत्तता (Autonomy).

समीक्षक: स्वायत्तता! खूप सुंदर!

समीक्षक: मोहम्मद भाई, पुढचे काही प्रश्न तुमच्यासाठी. तुमचा आवडता खेळ आणि खेळाडू कोणता?

मोहम्मद: अर्थातच, आपण क्रिकेटप्रेमी देश आहोत, त्यामुळे क्रिकेट हा माझा आवडता खेळ आहे आणि माझा आवडता खेळाडू राहुल द्रविड आहे. कारण… तो 'द वॉल' (The Wall) आहे, जो मैदानात मध्यभागी उभा राहतो, आजूबाजूची सगळी गडबड/गोंधळ पाहतो, स्वतः शांत राहतो आणि इनिंग (खेळ) उभी करतो.

समीक्षक: म्हणजे तुम्हाला स्थिरता (Stability) आवडते, उत्तम! मोहम्मद भाई, जर तुम्हाला उद्या तुमच्या स्वतःच्या कामाचा एखादा भाग ऑटोमेट (स्वयंचलित) करायचा असेल, तर तो कोणता असेल?

मोहम्मद: वेगवेगळ्या प्लॅटफॉर्म्सनुसार कंटेंट बदलणे (Cross-platform content adaptation) आणि मेटाडेटा टॅगिंग (Metadata tagging) हा सर्वात कंटाळवाणा भाग असतो, ज्यामध्ये लोकांना खूप खपावे लागते. मी तो भाग ऑटोमेट करण्याचा प्रयत्न करेन. कारण आपली संस्था बहुभाषिक (Multilingual) आहे, त्यामुळे याचा खूप फायदा होईल.

समीक्षक: समजलं! इतक्या मोठ्या संस्थेसाठी तंत्रज्ञान सांभाळताना, तुमची वैयक्तिक 'प्रॉडक्टिव्हिटी हॅक' (Productivity Hack) काय आहे?

मोहम्मद: माझं काम सिस्टीम तयार करणं आणि लोकांना त्यांचं सर्वोत्तम काम करू देणं हे आहे, स्वतः अडथळा (Bottleneck) बनणं नाही. त्यामुळे मी माझ्या कॅलेंडरचे काटेकोर ब्लॉकिंग करतो (Ruthless calendar blocking) आणि निर्णय घेण्याचे अधिकार तळाच्या सक्षम पातळीपर्यंत सोपवतो (Pushing decisions to the lowest competent level).

समीक्षक: उत्तम! जेव्हा पब्लिशर्स पहिल्यांदा 'एजंट एआय' हा शब्द ऐकतात, तेव्हा त्यांचा कोणता सर्वात मोठा गैरसमज असतो?

मोहम्मद: गैरसमज हा की, एआय रिपोर्टरची (पत्रकाराची) जागा घेईल. न्यूज रूम्समधील अनेकांना असं वाटतं की हे तंत्रज्ञान रिपोर्टर्सना रिप्लेस करेल. पब्लिशर्स जेव्हा 'एजंट' आणि 'स्वायत्त' (Autonomous) न्यूज रूम्सबद्दल ऐकतात, तेव्हा त्यांना भीती वाटते. पण खरी परिस्थिती याच्या अगदी उलट आहे. हे तंत्रज्ञान तुमच्या मूळ कंटेंट क्रिएटर्सना प्रॉडक्शनच्या कंटाळवाण्या कामांतून मुक्त करते, जेणेकरून ते अशा गोष्टींवर जास्त लक्ष केंद्रित करू शकतील ज्या फक्त तेच करू शकतात (उदा. ग्राउंड रिपोर्टिंग, सखोल विश्लेषण).

समीक्षक: अगदी बरोबर! खूप खूप धन्यवाद तुम्हा दोघांचेही.