निंबाच्या निबोळ्यांतून उलगडलेले भक्तीचे महत्त्व

ज्ञानेश्वर माऊलींनी एका अत्यंत साध्या ओवीतून मानवी जीवनाचे गूढ तत्त्व उलगडले आहे.निंबाच्या झाडावरील विपुल निंबोळ्या जशा केवळ कावळ्यांच्याच उपयोगी पडतात,त्याचप्रमाणे भक्तीविरहित मनुष्याची बाह्य भरभराटही सद्गुणांसाठी नव्हे,तर दोषांच्या वृद्धीसाठी कारणीभूत ठरते.संपत्ती,सत्ता, विद्वत्ता आणि प्रसिद्धी यांना भक्तीची जोड नसेल,तर ती अंतःकरण समृद्ध न करता अहंकार,लोभ आणि स्वार्थालाच पोसतात.माऊलींची ही ओवी आजच्या यशकेंद्रित समाजाला आत्मपरीक्षणाचा आरसा दाखवते आणि खरी उंची बाह्य वैभवात नसून अंतर्मनातील भक्तीतच असल्याची जाणीव करून देते.

राजेंद्र घोरपडे, मोबाईल -9011087406

निंब निबोळियां मोडोनि आला । तरी तो काउळियांसीचि सुकाळु जाहला ।
तैसा भक्तिहीनु वाढिन्नला । दोषांचिलागी ।। ४३८ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – निंबाच्या झाडाला दाट निंबोळ्या आल्या, तर त्या सबत्तेचा फायदा केवळ कावळ्यांनाच होतो, त्याप्रमाणें भक्तिहीन मनुष्य केवळ पापाकरितांच वाढलेला असतो.

ज्ञानेश्वर माऊलींची ही ओवी अत्यंत साधी वाटते;परंतु तिच्यामध्ये मानवी जीवनाचे एक गहन सत्य दडलेले आहे.माऊलींनी मोठमोठे तत्त्वज्ञान सांगण्यासाठी वेद-उपनिषदांतील गुंतागुंतीची भाषा वापरलेली नाही.त्यांनी आपल्या सभोवतालच्या निसर्गातील अगदी सामान्य दृश्ये निवडली आणि त्यातून जीवनाचे अंतिम तत्त्व उलगडून दाखवले.निंबाचे झाड,त्याला आलेल्या निंबोळ्या आणि त्या खाणारे कावळे ही सर्वांना परिचित असलेली गोष्ट.पण याच दृश्यातून माऊली भक्तीविरहित जीवनाचे भयावह चित्र आपल्या समोर उभे करतात.

निंबाचे झाड जेव्हा फळांनी लगडते,तेव्हा प्रथमदर्शनी ते अतिशय भरभराटीचे दिसते.झाडावर असंख्य निंबोळ्या आलेल्या असतात.पाहणाऱ्याला वाटते की झाड किती समृद्ध झाले आहे! पण त्या फळांचा गोडवा नसतो.त्यांचा उपयोग फारसा कोणाला होत नाही.त्या प्रामुख्याने कावळ्यांनाच आकर्षित करतात.म्हणून त्या फळांची विपुलता ही सर्वांसाठी आनंदाची नसून केवळ कावळ्यांच्या मेजवानीचे कारण ठरते.

याच उदाहरणातून माऊली म्हणतात की,भक्ती नसलेल्या माणसाची वाढसुद्धा अशीच असते.त्याच्याकडे संपत्ती असेल,सत्ता असेल,विद्वत्ता असेल, प्रतिष्ठा असेल,अनुयायी असतील;पण त्या सर्व वाढीचा उपयोग सद्गुणांच्या वृद्धीसाठी होत नसेल,तर ती वाढ दोषांना पोसण्यासाठीच असते.

आजच्या जगात आपण याचे असंख्य अनुभव घेतो.एखाद्या व्यक्तीकडे अफाट पैसा असतो,पण त्याला दानाची भावना नसते.दुसऱ्याकडे प्रचंड बुद्धिमत्ता असते,पण ती लोकांना फसवण्यासाठी वापरली जाते.एखादा मोठ्या पदावर पोहोचतो;पण त्याच्या पदामुळे समाजाला न्याय मिळण्याऐवजी अन्याय वाढतो.बाह्यदृष्ट्या तो यशस्वी दिसतो;पण अंतःकरणात करुणा,नम्रता,प्रेम आणि ईश्वरभक्ती नसल्यामुळे त्याची वाढ ही समाजासाठी वरदान न ठरता संकट बनते.

माऊली येथे “भक्ती” हा शब्द अत्यंत व्यापक अर्थाने वापरतात.भक्ती म्हणजे केवळ मंदिरात जाणे,टाळ-चिपळ्या वाजवणे किंवा पूजा करणे एवढाच तिचा अर्थ नाही.भक्ती म्हणजे मनाची ईश्वराशी जोडलेली अखंड नाळ.भक्ती म्हणजे प्रत्येक जीवामध्ये परमेश्वराचे दर्शन.भक्ती म्हणजे अहंकाराचे विसर्जन.भक्ती म्हणजे आपल्या प्रत्येक कृतीमध्ये पवित्रता आणणारी अंतःकरणाची अवस्था.

जेव्हा ही भक्ती मनात नसते,तेव्हा मनुष्याची प्रत्येक क्षमता अहंकाराच्या सेवेत लागते.ज्ञान आले की गर्व वाढतो.पैसा आला की उन्मत्तपणा वाढतो.सौंदर्य आले की दर्प वाढतो.सत्ता आली की अत्याचार वाढतो.प्रसिद्धी आली की स्वार्थ वाढतो.अशा वेळी त्या व्यक्तीची प्रगती म्हणजे प्रत्यक्षात तिच्या दोषांची वाढ असते.

निंबाचे झाड कितीही उंच वाढले तरी त्याच्या फळांचा गोडवा बदलत नाही.त्याचप्रमाणे भक्तीविना माणूस कितीही उंच पदावर गेला तरी त्याच्या अंतःकरणातील कटुता नाहीशी होत नाही.बाह्य वैभव वाढते;पण अंतर्गत रिकामेपण अधिक तीव्र होत जाते.

मानवी जीवनाची खरी उंची बाह्य यशात नसते,तर अंतःकरणातील परिवर्तनात असते.माणूस किती कमावतो,यापेक्षा तो किती देतो हे अधिक महत्त्वाचे आहे.तो किती प्रसिद्ध आहे,यापेक्षा त्याच्या सहवासाने किती लोकांच्या जीवनात प्रकाश निर्माण होतो,हे अधिक मोठे आहे.

भक्ती माणसाच्या जीवनाला दिशा देते.नदीला दोन्ही काठ असल्यामुळे ती समुद्रापर्यंत पोहोचते.काठच नसतील तर पाणी सर्वत्र पसरून दलदल निर्माण होते.तसेच मनुष्याच्या शक्तींना भक्तीचे काठ लाभले तर त्या शक्ती लोककल्याणासाठी वाहतात.अन्यथा त्या विनाश निर्माण करतात.

इतिहासात आपण असे अनेक पराक्रमी राजे पाहतो ज्यांनी जग जिंकले;पण स्वतःच्या मनावर विजय मिळवू शकले नाहीत.त्यांच्या साम्राज्यांचा अंत झाला. त्याउलट संतांकडे ना सैन्य होते,ना सत्ता;तरी त्यांच्या भक्तीमुळे त्यांचे कार्य शतकानुशतके जिवंत राहिले.कारण भक्ती ही नाशवंत गोष्टींवर आधारलेली नसते.ती चिरंतनाशी जोडलेली असते.

माऊलींनी कावळ्याचा उल्लेखही अत्यंत अर्थपूर्ण केला आहे.कावळा येथे दोषांचे प्रतीक आहे.जिथे कटुता,मत्सर,लोभ,क्रोध,दंभ आणि स्वार्थ असतो, तिथे हे दोष आनंदाने नांदतात.भक्ती नसलेले मन म्हणजे दोषांचे सुरक्षित घर बनते.मन जितके रिकामे,तितके दोषांना प्रवेश करणे सोपे जाते.आज माहितीच्या महासागरात आपण जगतो.ज्ञानाची साधने अमाप आहेत.एका क्लिकवर जगातील माहिती उपलब्ध आहे.पण माहिती वाढली म्हणून माणूस शहाणा झाला,असे होत नाही.कारण माहिती बुद्धीला समृद्ध करते;भक्ती हृद््याला समृद्ध करते.बुद्धीला दिशा नसेल तर ती विनाशाचे शस्त्र बनते. हृदयाला भक्ती असेल तर बुद्धी मानवतेची सेवक बनते.

एखादा वैज्ञानिक महान संशोधन करतो.जर त्याच्या मनात मानवतेची भावना असेल तर त्याचे संशोधन लाखो लोकांचे जीवन वाचवते.पण त्याच बुद्धीचा उपयोग विनाशकारी शस्त्रे तयार करण्यासाठी झाला,तर तीच बुद्धिमत्ता जगासाठी संकट ठरते.फरक ज्ञानाचा नसतो;फरक भक्तीचा असतो.

भक्ती माणसाच्या जीवनात नम्रता आणते.ज्या झाडाला फळे येतात,त्या झाडाच्या फांद्या खाली झुकतात.रिकामे झाड मात्र ताठ उभे राहते.त्याचप्रमाणे खऱ्या भक्ताच्या जीवनात विनम्रता वाढते.त्याला स्वतःचे मोठेपण दाखवायचे नसते.त्याला प्रत्येक ठिकाणी ईश्वराचे कार्य दिसते.

माऊलींच्या मते भक्ती म्हणजे स्वतःचे अस्तित्व परमेश्वरामध्ये विलीन करणे.जेव्हा “मी” कमी होतो तेव्हा “तो” प्रकट होतो.आणि जिथे “मी” वाढतो, तिथे दोष वाढतात.म्हणून भक्तीविना वाढलेले जीवन हे प्रत्यक्षात अहंकाराच्या साम्राज्याची वाढ असते.

आपल्या दैनंदिन जीवनातही हे सहज दिसते.एका घरात संपत्ती भरपूर असते;पण प्रेम नसते.संवाद नसतो.प्रत्येकजण स्वतःपुरता जगत असतो.बाहेरून ते घर आलिशान दिसते;पण आत मात्र मानसिक दारिद्र्य असते.दुसरीकडे एखाद्या गरीब कुटुंबात साधी परिस्थिती असते;पण प्रेम,श्रद्धा,समाधान आणि ईश्वरनिष्ठा असते.तेथे आनंद असतो.हा फरक संपत्तीचा नसून भक्तीचा आहे.

भक्ती म्हणजे जीवनातील प्रत्येक कृतीचे ईश्वरार्पण.जेवण करणे,काम करणे,लेखन करणे,शेती करणे,व्यापार करणे,संसार करणे या सर्व कृती भक्तीमय होऊ शकतात.कारण भक्ती कृती बदलत नाही;ती कृतीमागील भाव बदलते.जेव्हा भाव बदलतो,तेव्हा जीवनाचा अर्थ बदलतो.अन्यथा माणूस आयुष्यभर धावत राहतो;पण कुठे पोहोचतो हेच त्याला कळत नाही.त्याची सर्व धडपड केवळ अहंकार,स्पर्धा आणि लोभ यांना पोसत राहते.

माऊलींचा संदेश आजच्या काळात अधिक आवश्यक वाटतो.आज यशाचे मोजमाप पैशाने,पदाने,प्रसिद्धीने आणि अनुयायांच्या संख्येने केले जाते.पण माऊली विचारतात,या सर्वामध्ये भक्ती आहे का? करुणा आहे का? ईश्वराचे स्मरण आहे का? दुसऱ्याच्या दुःखाने मन पिळवटते का? जर याचे उत्तर “नाही” असेल,तर ती वाढ निंबोळ्यांच्या वाढीसारखीच आहे. दिसायला भरघोस,पण अंतःकरणाला कटू.

भक्तीमुळे जीवनातील दोष हळूहळू क्षीण होतात.लोभाचे रूप दानात बदलते.क्रोधाचे रूप क्षमेमध्ये बदलते.मत्सराचे रूप आनंदात बदलते.अहंकाराचे रूप नम्रतेत बदलते.म्हणून भक्ती ही केवळ धार्मिक आचरण नसून अंतःकरणाच्या शुद्धीची अखंड प्रक्रिया आहे.

ज्ञानेश्वर माऊलींची ही ओवी आपल्याला आत्मपरीक्षणाची संधी देते.आपण वाढत आहोत,हे खरे;पण आपल्या वाढीचा लाभ कोणाला होत आहे? आपल्या सद्गुणांना की आपल्या दोषांना? आपल्या यशामुळे समाजाला प्रकाश मिळतो आहे की अंधार? आपल्या ज्ञानामुळे लोकांना आधार मिळतो आहे की भय? या प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरेच आपल्याला खरी दिशा दाखवतात.

माऊली सांगतात की,जीवनाची खरी समृद्धी बाह्य विस्तारात नसून अंतर्मनातील भक्तीमध्ये आहे.भक्ती असेल तर अल्प साधनांमध्येही जीवन सुवासिक होते.भक्ती नसेल तर वैभवाच्या शिखरावर उभे राहूनही मनुष्य अंतःकरणाने दरिद्रीच राहतो.म्हणून प्रत्येकाने स्वतःला हा प्रश्न विचारावा, माझ्या जीवनाच्या झाडावर आलेली फळे कोणासाठी आहेत? दोषरूपी कावळ्यांसाठी की प्रेम,करुणा,सत्य आणि ईश्वरनिष्ठेच्या सुगंधासाठी?

ज्ञानेश्वर माऊलींच्या या एका ओवीचा अंतिम संदेश असा आहे की,जीवनाची खरी वाढ उंचीने मोजली जात नाही;ती अंतःकरणातील भक्तीने मोजली जाते. भक्ती नसलेली वाढ ही दोषांची भरभराट आहे;पण भक्ती असलेले साधे जीवनही परमेश्वराच्या कृपेने अमृतमय बनते.