विश्व व्यापून उरला तोच एक प्रकाश; ज्ञानेश्वरांची विभूतीयोगाची अद्भुत दृष्टी Discovering the Divine Through the Dnyaneshwari

यालागी सुभद्रापती । हे भाव इया माझिया विभूति ।
आणि यांचिया व्याप्ती । व्यापिलें विश्व ।। १०४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय दहावा

ओवीचा अर्थ – अर्जुना, म्हणून वर सांगितलेले हे बुद्धादिक भाव ह्या माझ्या विभूति आहेत, आणि ह्यांच्या योगानें हे सर्व जग व्यापून राहिलें आहे.

ही ओवी श्रीकृष्णाच्या विभूतीयोगाचा एक अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा स्पष्ट करते. मागील ओव्यांमध्ये भगवान श्रीकृष्णांनी बुद्धी, ज्ञान, असंमोह, क्षमा, सत्य, दम, शम, सुख-दुःख, भय-अभय, यश-अपयश अशा असंख्य भावांची उत्पत्ती आपल्यापासूनच होते, असे अर्जुनाला सांगितले. आता त्या सर्व भावांकडे पाहण्याची दृष्टी ज्ञानदेव या ओवीत अधिक व्यापक करतात. या चार चरणांत विश्वाच्या आध्यात्मिक स्वरूपाचे एक विलक्षण रहस्य सामावले आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात, “हे सुभद्रापती, म्हणून हे सर्व भाव माझ्याच विभूती आहेत.” येथे ‘भाव’ म्हणजे केवळ मनामध्ये निर्माण होणाऱ्या भावना नव्हेत. बुद्धी हीदेखील एक भाव आहे, ज्ञान हा एक भाव आहे, क्षमा, सत्य, संयम, सुख, दुःख, भय, अभय, यश, अपयश—जीवनात ज्या ज्या प्रकारे चेतनेची अभिव्यक्ती होते, त्या प्रत्येक रूपामागे परमात्म्याचीच शक्ती कार्यरत आहे. आपण एखाद्या व्यक्तीला बुद्धिमान म्हणतो, एखाद्याला क्षमाशील म्हणतो, एखाद्याच्या सत्यनिष्ठेचे कौतुक करतो, तर त्या व्यक्तीमध्ये दिसणारा तो गुण हा केवळ त्या व्यक्तीचा वैयक्तिक मालकीहक्क नाही. त्या गुणाच्या मुळाशी असलेली चेतना परमात्म्याची आहे.

ही गोष्ट समजून घेतली की माणसाच्या अहंकाराला एक मोठा धक्का बसतो आणि त्याच वेळी त्याला मुक्तीचा मार्गही सापडतो. कारण आपण आपल्या बुद्धीचा, आपल्या ज्ञानाचा, आपल्या सामर्थ्याचा, आपल्या यशाचा फार सहजपणे अभिमान बाळगतो. “मी हुशार आहे”, “मी ज्ञान मिळवले”, “मी मोठे कार्य केले”, “माझ्यामुळे हे घडले”—असा ‘मी’ सतत पुढे येत असतो. परंतु श्रीकृष्ण सांगतात की तुझ्यातील बुद्धीही माझीच विभूती आहे. तुझ्यातील ज्ञानही माझ्याच प्रकाशाचे प्रतिबिंब आहे. तुझ्यातील विवेकही माझ्या चेतनेची अभिव्यक्ती आहे. मग ‘मी’पणाला उरते तरी काय?

ज्ञानदेवांची दृष्टी येथे अत्यंत सूक्ष्म आहे. ते परमात्म्याला केवळ मंदिरात, मूर्तीत किंवा एखाद्या विशिष्ट धार्मिक विधीत शोधत नाहीत. ते सांगतात की परमात्म्याचा शोध घ्यायचा असेल तर आपल्या जीवनातच त्याचे दर्शन घ्या. एखाद्याच्या अंतःकरणातील करुणा पाहिली, तर तेथे परमात्म्याची विभूती आहे. एखाद्याने संकटातही सत्य सोडले नाही, तर त्या सत्यनिष्ठेत परमात्म्याचे दर्शन आहे. एखाद्याने अपमान सहन करूनही क्षमा केली, तर त्या क्षमेमध्ये ईश्वराची शक्ती आहे. एखाद्याने मोहाच्या क्षणी योग्य-अयोग्य यातील फरक ओळखला, तर त्या विवेकामध्ये परमात्म्याचा प्रकाश आहे.

यामुळे अध्यात्म हे जीवनापासून दूर जाणारे शास्त्र राहत नाही. उलट जीवनातील प्रत्येक अनुभवाकडे नव्या दृष्टीने पाहायला शिकवणारे शास्त्र बनते.

ज्ञानदेव म्हणतात, “आणि यांचिया व्याप्ती । व्यापिलें विश्व.” हा चरण तर या ओवीचा गाभाच आहे. या सर्व भावांच्या व्याप्तीने विश्व व्यापलेले आहे. म्हणजे विश्वातील कोणतीही घटना परमात्म्याच्या शक्तीपासून वेगळी नाही. जिथे बुद्धी आहे तिथे तो आहे, जिथे ज्ञान आहे तिथे तो आहे, जिथे प्रेम आहे तिथे तो आहे; पण एवढेच नव्हे—जिथे दुःख आहे, भय आहे, अज्ञान आहे, तिथेदेखील त्याच्या शक्तीचीच एखादी गुंतागुंतीची अभिव्यक्ती आहे.

ही गोष्ट पहिल्यांदा ऐकताना मनाला थोडी विसंगत वाटू शकते. सुख आणि दुःख दोन्ही परमात्म्याच्या विभूती कसे असतील? यश आणि अपयश दोन्ही त्याच्याच शक्तीचे रूप कसे असतील? भय आणि अभय यांचा एकाच परमसत्तेशी संबंध कसा जोडायचा? पण येथे ज्ञानेश्वरी आपल्याला द्वैताच्या पलीकडे नेते.

आपण जीवनाकडे नेहमी द्वंद्वांच्या चौकटीत पाहतो. सुख चांगले आणि दुःख वाईट. यश चांगले आणि अपयश वाईट. मान चांगला आणि अपमान वाईट. लाभ चांगला आणि हानी वाईट. परंतु परमात्म्याच्या दृष्टीने ही विभागणी अंतिम नाही. जीवनाच्या प्रत्येक अनुभवामागे एकच चेतनाशक्ती कार्यरत आहे. सुख आले तर आपण त्याला धरून बसतो आणि दुःख आले तर त्यापासून पळतो. पण ज्ञानदेवांची दृष्टी सांगते की दोन्ही अनुभवांमध्ये अंतर्मुख होऊन त्या अनुभवामागील चैतन्य ओळखले, तर जीवनातील द्वंद्वे साधनेची साधने बनतात.

समुद्राच्या पाण्यात असंख्य लाटा निर्माण होतात. एखादी लाट मोठी असते, एखादी छोटी असते. एखादी किनाऱ्यावर आदळते, एखादी शांतपणे विरून जाते. एखादीला आपण सुंदर म्हणतो, दुसरीला धोकादायक म्हणतो. पण लाट कोणतीही असो, तिचे अस्तित्व पाण्यापासून वेगळे नसते. त्याचप्रमाणे बुद्धी, ज्ञान, सुख, दुःख, भय, अभय, यश, अपयश हे जीवनातील वेगवेगळे ‘भाव’ असले, तरी त्यांचा आधार एकच चैतन्य आहे.

या दृष्टीने पाहिले तर जगाकडे पाहण्याची पद्धतच बदलते. माणूस दुसऱ्याच्या गुणाकडे पाहून मत्सर करण्याऐवजी त्यामध्ये परमात्म्याची विभूती पाहू शकतो. एखादा विद्वान भेटला तर “याच्याकडे इतके ज्ञान आणि माझ्याकडे नाही” असे वाटण्याऐवजी “परमात्म्याने या व्यक्तीमध्ये ज्ञानाची अशी सुंदर अभिव्यक्ती केली आहे” असे वाटू शकते. एखादा पराक्रमी मनुष्य भेटला तर त्याच्या सामर्थ्याचा मत्सर न करता त्या सामर्थ्यामागील ईश्वरी शक्तीचे कौतुक करता येते. एखाद्याची क्षमा पाहिली तर ती केवळ त्या व्यक्तीची वैयक्तिक गुणवत्ता न मानता तिच्यातील दैवी गुण म्हणून अनुभवता येते.

याच ठिकाणी विभूतीयोग भक्तीला एक नवी दृष्टी देतो. देव म्हणजे विश्वापासून वेगळा कुठेतरी बसलेला एक दूरस्थ घटक नाही. विश्वातील प्रत्येक श्रेष्ठता, प्रत्येक प्रकाश, प्रत्येक जीवनदायी शक्ती ही त्याचीच अभिव्यक्ती आहे. म्हणूनच पुढे श्रीकृष्ण आपल्या विभूतींचे वर्णन करताना पर्वतांमध्ये मेरू, नद्यांमध्ये गंगा, वृक्षांमध्ये अश्वत्थ, प्राण्यांमध्ये सिंह, पक्ष्यांमध्ये गरुड अशा विविध रूपांचा उल्लेख करतात. हा केवळ श्रेष्ठ वस्तूंचा संग्रह नाही; तर सामान्याच्या पलीकडे जाणाऱ्या प्रत्येक विलक्षणतेमध्ये परमात्म्याचे दर्शन घडविण्याचा तो प्रयत्न आहे.

पण या ओवीचा आणखी एक महत्त्वाचा अर्थ आहे. “व्यापिलें विश्व” म्हणजे परमात्मा विश्वाच्या बाहेर नाही. तो विश्वाला व्यापून आहे. जसे आकाश घटामध्ये आहे आणि घटाच्या बाहेरही आहे, तसेच परमचैतन्य प्रत्येक जीवामध्ये आहे आणि संपूर्ण विश्वालाही व्यापून आहे. आपण एखाद्या घटाला पाहतो तेव्हा त्यातील आकाश आणि बाहेरील आकाश वेगळे वाटते; पण घट फुटला की त्या दोन आकाशांमध्ये भेद उरत नाही. तसेच देह, मन, बुद्धी, अहंकार यांच्या मर्यादेमुळे ‘मी’ आणि ‘तो’ असा भेद निर्माण होतो. परंतु अंतर्मुख साधनेतून ही मर्यादा विरघळू लागली की सर्वत्र व्यापून असलेल्या चैतन्याची अनुभूती येऊ लागते.

यामुळे ही ओवी केवळ तत्त्वज्ञान सांगत नाही, तर साधनेची दिशा दाखवते. परमात्म्याला शोधण्यासाठी डोळे मिटून बाहेरच्या जगापासून पळून जाण्याची गरज नाही. उलट डोळे उघडे ठेवून जगाकडे पाहण्याची दृष्टी बदलण्याची गरज आहे. बुद्धीमध्ये ईश्वर पाहणे, ज्ञानामध्ये ईश्वर पाहणे, करुणेमध्ये ईश्वर पाहणे, निसर्गामध्ये ईश्वर पाहणे आणि अगदी आपल्या सुख-दुःखाच्या अनुभवांमध्येही त्याचीच चेतना ओळखणे—ही विभूतीयोगाची साधना आहे.

आजच्या जीवनात ही दृष्टी विशेष महत्त्वाची ठरते. स्पर्धा वाढली आहे, तुलना वाढली आहे आणि त्यातून अहंकार, न्यूनगंड, मत्सर, असुरक्षितता वाढत चालली आहे. प्रत्येक जण दुसऱ्याच्या यशाकडे पाहतो आणि स्वतःला कमी समजू लागतो. अशा वेळी श्रीकृष्णाची ही शिकवण मनाला सांगते—तुझ्यात जे चांगले आहे तेही माझेच; दुसऱ्यात जे चांगले आहे तेही माझेच. मग तुलना कशासाठी? दुसऱ्याचा गुण पाहून जळण्याऐवजी त्यातील दैवी विभूतीला नमस्कार कर आणि तुझ्यातील विभूतीला जागृत कर.

अगदी आपल्या जीवनातील अपयशाकडे पाहतानाही ही दृष्टी उपयोगी ठरते. अपयश आले की आपण स्वतःला दोष देतो. पण अपयशातून विवेक जन्माला येऊ शकतो, अहंकार तुटू शकतो, अनुभव वाढू शकतो आणि जीवनाकडे पाहण्याची दृष्टी अधिक खोल होऊ शकते. त्यामुळे दुःख किंवा अपयश हे अंतिम सत्य नसून आत्मज्ञानाच्या प्रवासातील एक अनुभव ठरू शकतो.

ज्ञानेश्वरीचे वैशिष्ट्य असे की ती परमात्म्याला आकाशात शोधत नाही; ती आपल्या अनुभवाच्या अगदी जवळ आणते. आपली बुद्धी, आपले मन, आपले ज्ञान, आपली क्षमा, आपले सुख-दुःख—या सगळ्यांच्या मुळाशी कोण आहे, हा प्रश्न ती विचारायला लावते. आणि जेव्हा हा प्रश्न अंतःकरणात खऱ्या अर्थाने उभा राहतो, तेव्हा साधकाला हळूहळू जाणवते की आपण ज्या विश्वात ईश्वर शोधत होतो, ते विश्वच ईश्वराच्या चैतन्याने व्यापलेले आहे.

म्हणून “हे भाव इया माझिया विभूति” हा अहंकार विरघळवणारा संदेश आहे आणि “यांचिया व्याप्ती व्यापिलें विश्व” हा अद्वैताची अनुभूती देणारा संदेश आहे. माझ्यातील प्रकाश माझा नाही आणि दुसऱ्यातील प्रकाशही त्याचा नाही—तो एका परमचैतन्याचा आहे. वेगवेगळ्या देहांतून, वेगवेगळ्या मनांतून, वेगवेगळ्या गुणांतून आणि अनुभवांतून तोच एक प्रकाश व्यक्त होत आहे.

ही जाणीव दृढ झाली की जगाकडे पाहण्याची दृष्टी बदलते. माणूस माणसात भेद शोधण्याऐवजी एकत्व शोधू लागतो. गुण पाहून अहंकार वाढत नाही आणि दोष पाहून द्वेष निर्माण होत नाही. कारण दोन्हींच्या पलीकडे एकच चैतन्य आहे. विभूतीयोग अखेरीस आपल्याला याच जाणिवेकडे घेऊन जातो—विश्वात जे काही आहे ते परमात्म्यापासून वेगळे नाही आणि विश्वाला व्यापून असलेले चैतन्य आपल्या अंतःकरणातही तेवढेच जिवंत आहे.

म्हणून ही ओवी केवळ श्रीकृष्णाने अर्जुनाला सांगितलेले तत्त्वज्ञान नाही; ती प्रत्येक माणसाला दिलेली अंतर्मुख होण्याची हाक आहे. आपल्या बुद्धीचा अभिमान सोडून तिच्या मुळाशी असलेला प्रकाश ओळखणे, आपल्या ज्ञानाला अहंकार न बनवता ईश्वराची देणगी मानणे आणि जगातील प्रत्येक सजीवामध्ये त्याच चैतन्याची झलक पाहणे—यातूनच विभूतीयोगाचे खरे आकलन सुरू होते. आणि जेव्हा ही दृष्टी परिपक्व होते, तेव्हा बाहेरचे विश्व वेगवेगळ्या रूपांनी भरलेले दिसत असले तरी अंतःकरणात एकच सत्य स्पष्ट होत जाते—“ज्याने विश्व व्यापिले आहे, तोच माझ्या अंतरातही अखंड जागा आहे.”