ज्ञानेश्वर महाराजांची ध्यानपद्धती

मग वज्रासन तेचि उर्वी । शोधूनि आधारमुद्रा बरवी ।
वेदिका रचे मांडवीं । शरीराचां ।। ४९ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा

ओवीचा अर्थ – नंतर वज्रासन हीच कोणी जमीन, ती शुद्ध करून शरीररूपी मांडवात आधारमुद्रारूपी चांगला ओटा घालतात.

ज्ञानेश्वर महाराजांच्या वाङ्मयात देह हा कधीही तुच्छ मानला गेलेला नाही. उलट, देह हा साधनेचा प्रथम प्रवेशद्वार आहे, अशी त्यांची ठाम भूमिका आहे. आठव्या अध्यायातील ही ओवी त्याच दृष्टिकोनाचा एक अत्यंत नाजूक, सूक्ष्म आणि तरीही ठोस आविष्कार आहे. “मग वज्रासन तेचि उर्वी” असे म्हणत महाराज प्रथमच साधकाच्या देहाला भूमीचे, पृथ्वीचे रूप देतात. येथे भूमी म्हणजे केवळ माती नाही; ती स्थैर्याची, धैर्याची, धारणेची आणि पोषणाची प्रतिमा आहे. जशी पृथ्वी सर्व काही सहन करते, पोसते आणि तरीही अढळ राहते, तसेच साधकाचे आसनही अढळ, स्थिर आणि निश्चल असले पाहिजे.

वज्रासन हे इथे योगशास्त्रीय आसन म्हणून महत्त्वाचे असले तरी ज्ञानेश्वर त्याला केवळ शारीरिक व्यायाम मानत नाहीत. वज्रासन म्हणजे वज्रासारखी दृढता. मनाची चंचलता, इंद्रियांची उधळण, विचारांची अस्थिरता—या सगळ्यांवर विजय मिळवण्यासाठी प्रथम देह स्थिर करणे आवश्यक आहे. देह हलता असेल, तर मनाला स्थैर्य कधीच मिळत नाही. म्हणूनच वज्रासन म्हणजे साधनेची भूमी, साधनेची जमीन. साधकाने प्रथम आपली ही ‘जमीन’ शोधून काढली पाहिजे.

“शोधूनि आधारमुद्रा बरवी” या ओळीत ‘शोधणे’ हा शब्द फार महत्त्वाचा आहे. आधारमुद्रा ही कुणी तयार करून दिलेली वस्तू नाही; ती प्रत्येक साधकाला स्वतःच्या आत शोधावी लागते. आधार म्हणजे टेकू, आधार म्हणजे विसंबण्याची जागा, आधार म्हणजे कोसळणाऱ्या मनाला सावरणारा स्थैर्यबिंदू. ध्यान, जप, प्राणायाम किंवा आत्मचिंतन—कोणतीही साधना आधाराशिवाय टिकत नाही. देह स्थिर झाला, तरी मनाला कुठे तरी विसावा हवा असतो. त्या विसाव्याचे रूप म्हणजे आधारमुद्रा.

ज्ञानेश्वरांच्या दृष्टीने ही आधारमुद्रा केवळ हातांची ठेवण किंवा देहाची विशिष्ट मुद्रा नाही; ती एक अंतर्गत अवस्था आहे. साधक जेव्हा आपल्या श्वासावर, नाभीवर, हृदयावर किंवा भ्रूमध्यावर मन एकाग्र करतो, तेव्हा तो एका अंतःस्थ आधाराला स्पर्श करतो. हा आधार जितका दृढ, तितकी साधना सखोल. म्हणून महाराज ‘बरवी’ हा विशेषण वापरतात. म्हणजेच ती योग्य असावी, शुद्ध असावी, साधकाच्या प्रकृतीला साजेशी असावी.

यानंतर येते अत्यंत सुंदर प्रतिमा—“वेदिका रचे मांडवीं शरीराचां”. देहाला मांडव म्हणणे ही ज्ञानेश्वरांची विलक्षण कल्पना आहे. मांडव म्हणजे यज्ञासाठी उभारलेली पवित्र जागा. यज्ञ होतो तिथे आधी भूमी शुद्ध केली जाते, वेदिका रचली जाते, नियम पाळले जातात. तसेच देहही एक यज्ञमंडप आहे. आत्मसाक्षात्काराचा, परमात्म्याच्या स्मरणाचा यज्ञ या देहातच घडणार आहे. म्हणून देह अपवित्र, तुच्छ किंवा दुर्लक्षित ठेवून चालणार नाही.

या देहमांडवात वेदिका म्हणजे साधनेची शिस्त. जसा यज्ञात वेदिका योग्य उंचीची, योग्य दिशेची आणि योग्य आकाराची असते, तशीच साधनेतील नियमबद्धता आवश्यक आहे. वेळ, आसन, आहार, विचार, आचार—या सगळ्यांची एक शिस्त म्हणजेच वेदिका. ज्ञानेश्वर इथे साधकाला फार मोठा उपदेश करत नाहीत; ते केवळ प्रतिमा देतात. पण त्या प्रतिमेतून साधनेचे पूर्ण तत्त्वज्ञान उलगडते.

देह हा मांडव आहे, पण तो बाजार नाही. तिथे अनावश्यक विचारांची गर्दी चालणार नाही. इंद्रियांचे कोलाहल चालणार नाही. साधकाने देह शुद्ध केला, आसन स्थिर केले, आधार निश्चित केला आणि मगच त्या मांडवात ध्यानाचा, नामस्मरणाचा, आत्मचिंतनाचा यज्ञ पेटवायचा आहे. ही संपूर्ण प्रक्रिया अत्यंत शांत, सूक्ष्म आणि अंतर्मुख आहे.

या ओवीतून ज्ञानेश्वर महाराज हेही सूचित करतात की अध्यात्म म्हणजे देहापासून पळ काढणे नव्हे. देह नाकारून आत्मा मिळत नाही. देह शुद्ध करून, देहाचा योग्य उपयोग करूनच आत्मसाक्षात्कार घडतो. म्हणूनच ते देहाला मांडव म्हणतात—देवाचा वास असलेली जागा. या देहातच परमात्मा प्रकट होणार आहे; म्हणून त्याची योग्य तयारी आवश्यक आहे.

आजच्या धावपळीच्या, अस्थिर काळात ही ओवी अधिकच अर्थपूर्ण वाटते. आपण ध्यानाला बसतो, पण देह स्थिर नसतो. देह स्थिर केला, तरी मनाला आधार नसतो. आधार मिळाला, तरी शिस्त नसते. ज्ञानेश्वर सांगतात—हे सगळे टप्पे ओलांडले, तरच साधनेचा यज्ञ सफल होतो. नाहीतर ध्यान म्हणजे केवळ बसणे, आणि साधना म्हणजे केवळ कल्पना ठरते.

वज्रासन म्हणजे बाह्य स्थैर्य, आधारमुद्रा म्हणजे अंतर्गत स्थैर्य, आणि वेदिका म्हणजे साधनेची रचना—या तिन्हींचा समन्वय साधला, की देह हा खरोखरच मांडव बनतो. आणि त्या मांडवात जेव्हा आत्मज्ञानाची ज्योत पेटते, तेव्हा साधक स्वतःच यज्ञकर्ता, यज्ञ आणि यज्ञफळ बनतो.

ज्ञानेश्वर महाराजांची ही ओवी केवळ ध्यानपद्धती सांगत नाही; ती साधकाला स्वतःच्या देहाकडे पाहण्याची दृष्टी बदलायला शिकवते. देह म्हणजे ओझे नव्हे, देह म्हणजे अडथळा नव्हे—देह म्हणजे साधनेचे साधन आहे. योग्य प्रकारे वापरला, शुद्ध केला, सन्मानित केला, तर तोच देह मोक्षाचा दरवाजा उघडतो.

अशा प्रकारे या एका ओवीतून ज्ञानेश्वर महाराज आसन, मुद्रा, देह, साधना आणि आत्मसाक्षात्कार यांचे एक अखंड सूत्र आपल्या हातात देतात. हे सूत्र समजून घेतले, तर साधना केवळ क्रिया राहत नाही; ती एक पवित्र यात्रा बनते—देहापासून आत्म्यापर्यंतची, स्थैर्यापासून शांतीपर्यंतची, आणि अखेर परमात्म्याशी एकरूप होण्याची.