साम्याची अनुभूती म्हणजे पलायन नव्हे, तर समरसतेची पूर्णता

जैसे वृक्षपण बीजासी आलें । कीं मेघ हें गगन जाहालें ।
तैसें अनेकत्व जेथ सामावलें । तें साम्य म्हणिपे ।। १६९ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा

ओवीचा अर्थ – ज्याप्रमाणें झाड बीजरूपाला येते अथवा ढग हे आकाशरूप होतात, त्याप्रमाणे या अनेकत्वाचा जेथे समावेश होतो, त्यास साम्य म्हणतात.

ज्ञानदेवांनी ज्ञानेश्वरीतून जे तत्त्वज्ञान उलगडले आहे, ते केवळ तत्वचिंतन नाही, तर मानवी जीवनाला अंतर्मुख करणारी एक आध्यात्मिक अनुभूती आहे. अष्टम अध्यायातील ही ओवी त्या अनुभूतीच्या सर्वोच्च टप्प्यावर नेऊन ठेवणारी आहे. ही ओवी वरवर पाहता सोपी वाटते; परंतु तिच्या गर्भात अद्वैत तत्त्वज्ञानाचा गाभा सामावलेला आहे. ज्ञानदेव येथे ‘साम्य’ या शब्दाचा उपयोग करतात, तो साध्या समानतेच्या अर्थाने नव्हे, तर भेद नष्ट होऊन एकत्वात विलीन होण्याच्या अवस्थेच्या अर्थाने करतात.

आपण जगाकडे पाहतो तेव्हा अनेकत्व हे आपल्याला सहज दिसते. वेगवेगळी माणसे, भिन्न स्वभाव, विविध रूपे, निरनिराळे विचार, असंख्य सृष्टीघटक — हे सारे आपल्या अनुभवविश्वात ठळकपणे उपस्थित असते. त्यामुळे अनेकत्व हेच सत्य आहे, अशी आपल्या मनाची समजूत बनते. परंतु ज्ञानदेव सांगतात की हे अनेकत्व अंतिम सत्य नाही; ते केवळ प्रकट रूप आहे. या अनेकत्वाच्या पाठीमागे जे एकत्व दडलेले आहे, त्याची अनुभूती येणे म्हणजेच ‘साम्य’.

ज्ञानदेव पहिला दृष्टांत देतात — बीज आणि वृक्षाचा. बीज हे अत्यंत सूक्ष्म असते. त्यात वृक्ष दिसत नाही. फांद्या नाहीत, पाने नाहीत, फुले नाहीत, फळे नाहीत. तरीसुद्धा संपूर्ण वृक्ष त्या बीजात सामावलेला असतो. जेव्हा बीज जमिनीत रुजते, तेव्हा त्यातून वृक्ष प्रकट होतो. परंतु प्रत्यक्षात नवे काही निर्माण होत नाही; जे आधीच बीजात होते, तेच विस्तार पावते. येथे वृक्ष बीजाला येतो, असे ज्ञानदेव म्हणतात. म्हणजे वृक्षाची वेगळी सत्ता नसून तो बीजाचाच विस्तार आहे.

याचप्रमाणे, ब्रह्म हे मूळ बीज आहे. विश्व हे त्याच ब्रह्माचे विस्तारलेले रूप आहे. आपण विश्वाला वेगळे, स्वतंत्र मानतो; परंतु ते ब्रह्मापासून वेगळे नाही. जेव्हा ही जाणीव होते की मी पाहतो ते अनेकत्व प्रत्यक्षात एकाच तत्त्वाचा विस्तार आहे, तेव्हा अनेकत्वाचे भान विरून जाते.

दुसरा दृष्टांत आहे — मेघ आणि आकाशाचा. ढग हे आकाशातच निर्माण होतात. ते आकाशातच फिरतात आणि शेवटी आकाशातच विलीन होतात. ढगांना स्वतंत्र अस्तित्व आहे, असे आपल्याला वाटते; परंतु ढग आकाशाशिवाय असू शकतात का? ढग हे आकाशाचेच एक रूप आहे. जसे ढग विरले की उरते ते आकाशच, तसेच जगाचे सारे भेद विरले की उरते ते ब्रह्मच.

या दोन दृष्टांतांतून ज्ञानदेव अत्यंत सूक्ष्म पण प्रभावी मुद्दा मांडतात. ते म्हणतात की जेव्हा अनेकत्व आपल्या मूळ तत्त्वात विलीन होते, तेव्हा त्या अवस्थेला ‘साम्य’ म्हणतात. येथे साम्य म्हणजे समानता नव्हे, तर भेदाचा पूर्ण अभाव. सामान्य जीवनात आपण साम्य म्हणजे “सारखेपणा” असा अर्थ लावतो. दोन वस्तू दिसायला सारख्या असतील तर आपण त्यांना समान म्हणतो. परंतु ज्ञानदेवांचे साम्य हे यापेक्षा कितीतरी पुढचे आहे. येथे दोन राहातच नाहीत. तुलना करण्यासाठी दोन गोष्टी असाव्या लागतात; परंतु येथे तुलना नाही, कारण द्वैतच उरत नाही. हे साम्य अनुभवण्यासाठी केवळ बौद्धिक समज पुरेशी नाही. “सर्व ब्रह्म आहे” असे वाचून किंवा ऐकून उपयोग नाही. तो अनुभव जीवनात उतरायला हवा. जोपर्यंत ‘मी’ आणि ‘ते’ असा भेद आहे, तोपर्यंत अनेकत्व टिकून राहते. जेव्हा ‘मी’पण विरघळते, अहंकाराची पकड सैल होते, तेव्हाच साम्याचा उगम होतो.

ज्ञानदेवांच्या दृष्टीने मुक्ती म्हणजे स्वर्गप्राप्ती नाही, चमत्कार नाही किंवा देह सोडून कुठेतरी जाणे नाही. मुक्ती म्हणजे दृष्टी बदलणे. जेव्हा जगाकडे पाहण्याची नजर बदलते, तेव्हाच बंधन गळून पडते. अनेकत्व दिसत असतानाही त्यामागील एकत्व स्पष्टपणे जाणवू लागते. या अवस्थेत व्यवहार थांबत नाही. ज्ञानी पुरुष जगात वावरतोच, बोलतो, चालतो, कर्म करतो. परंतु त्याच्या अंतरात भेद नसतो. त्याला शत्रू- मित्र, आपले- परके, श्रेष्ठ- कनिष्ठ असे विभाग जाणवत नाहीत. कारण तो प्रत्येकात त्याच ब्रह्माचे दर्शन घेतो.

हीच अवस्था ज्ञानदेव ‘साम्य’ या एका शब्दात पकडतात. अनेकत्व सामावून घेणारे एकत्व म्हणजे साम्य. जसे समुद्रात असंख्य लाटा उठतात, परंतु प्रत्येक लाट समुद्रापासून वेगळी नसते, तसेच प्रत्येक जीव ब्रह्मापासून वेगळा नाही. आजच्या धकाधकीच्या, स्पर्धात्मक आणि अहंकारप्रधान जीवनात या ओवीचे महत्त्व अधिक वाढते. भेदभाव, द्वेष, मतभेद, संघर्ष यांचे मूळ अनेकत्वाच्या अज्ञानात आहे. “मी वेगळा आहे, तू वेगळा आहेस” या भावनेतून संघर्ष जन्माला येतो. परंतु जेव्हा प्रत्येकात तेच तत्त्व आहे, ही अनुभूती येते, तेव्हा संघर्ष आपोआप विरतो.

ज्ञानदेवांचे तत्त्वज्ञान पळवाट शिकवत नाही, तर जीवन अधिक व्यापक करते. साम्याची अनुभूती म्हणजे पलायन नव्हे, तर समरसतेची पूर्णता आहे. येथे व्यक्ती लयाला जात नाही, तर तिचा संकुचित अहंकार विरघळतो. अखेर ही ओवी आपल्याला सांगते की विश्व हे तुटक, विस्कळीत किंवा परस्परविरोधी नाही. ते एक अखंड, सुसंगत आणि एकरस तत्त्व आहे. आपण ज्या क्षणी हे ओळखतो, त्या क्षणी ज्ञानाचे रूपांतर अनुभवात होते.

जसे बीजात वृक्ष लपलेला असतो आणि ढगांत आकाश दडलेले असते, तसेच प्रत्येक जीवात ब्रह्म दडलेले आहे. हे ओळखणे, स्वीकारणे आणि अनुभवणे — हाच ज्ञानेश्वरीचा संदेश आहे. अनेकत्व संपत नाही; परंतु त्याचे बंधन संपते. आणि त्या मुक्त अवस्थेलाच ज्ञानदेव ‘साम्य’ असे म्हणतात.