जें हें विश्वचि होऊन असे । परी विश्वपण नासिलेनि न नासे ।
अक्षरें पुसिल्या न पुसे । अर्थु जैसा ।। १७६ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा
ओवीचा अर्थ – ज्याप्रमाणे पाटीवर लिहिलेली अक्षरें पुसून टाकलीं, तरी त्यापासून होणारा बोध नाहीसा होत नाही, त्याप्रमाणें जें चैतन्य विश्वाच्या रूपाने बनलेले आहे, परंतु विश्वपण नाहीसें झाल्याने तें नाहीसें होत नाही.
ज्ञानेश्वरीतील अष्टम अध्यायातील ही ओवी अत्यंत सूक्ष्म, पण तितकीच व्यापक तत्त्वज्ञानाची उकल करणारी आहे. “जें हें विश्वचि होऊन असे । परी विश्वपण नासिलेनि न नासे । अक्षरें पुसिल्या न पुसे । अर्थु जैसा ।।” या चार ओळींत संत ज्ञानेश्वरांनी ब्रह्म, चैतन्य, विश्व आणि नाश–अनाश यांचे नाते अतिशय नेमकेपणाने उलगडले आहे. ही ओवी केवळ तात्त्विक विधान नसून, मानवी जीवनातील भ्रम, आसक्ती आणि भय यांना छेद देणारी आहे.
मानवाला सर्वात मोठे भय कशाचे वाटते, तर नाशाचे. आपले शरीर नष्ट होईल, आपले संबंध तुटतील, आपले जग संपेल—या भीतीभोवतीच बहुतेक मानवी जीवन फिरत असते. पण ज्ञानेश्वर सांगतात की जे खरे आहे, ते कधीच नष्ट होत नाही. नष्ट होते ते केवळ रूप, नाव आणि व्यवहार. या ओवीतून तेच सत्य अत्यंत सोप्या पण परिणामकारक उपमेने सांगितले आहे.
ज्ञानेश्वर म्हणतात—हे जे विश्व आहे, ते चैतन्यच होऊन प्रकट झालेले आहे. म्हणजे विश्व आणि चैतन्य हे दोन वेगळे घटक नाहीत. मातीपासून घडलेला मडका जसा मातीपासून वेगळा नसतो, तसेच हे संपूर्ण विश्व चैतन्यापासून वेगळे नाही. मात्र, जेव्हा विश्वरूप व्यवहार नाहीसा होतो, तेव्हा चैतन्य नाहीसे होत नाही. कारण चैतन्य हे विश्वाचे कारण आहे, परिणाम नाही. परिणाम नष्ट झाला, तरी कारण शिल्लक राहते.
ही गोष्ट अधिक स्पष्ट करण्यासाठी ज्ञानेश्वर “अक्षरें पुसिल्या न पुसे । अर्थु जैसा ।” ही अत्यंत सुंदर उपमा देतात. एखाद्या पाटीवर अक्षरे लिहिली. ती अक्षरे पुसून टाकली, तर दिसेनाशी होतात. पण त्या अक्षरांचा अर्थ, बोध, समज मनातून नाहीसा होत नाही. गणिताचे उदाहरण घ्यायचे झाले, तर उत्तर लक्षात राहते, जरी आकडे पुसले गेले तरी. त्याचप्रमाणे, हे दृश्य विश्व जरी नाहीसे झाले, तरी त्याचा मूळ अर्थ—चैतन्य—कधीही पुसला जात नाही.
येथे ज्ञानेश्वर एक अत्यंत महत्त्वाचा भेद स्पष्ट करतात—दृश्य आणि द्रष्टा यातील भेद. आपण जे पाहतो, अनुभवतो, ते सर्व दृश्य आहे. पण जे पाहते, अनुभवते, ते चैतन्य आहे. दृश्य बदलते, नष्ट होते; पण द्रष्टा कायम राहतो. आपण झोपेत असताना संपूर्ण जग नाहीसे होते, पण जाग आल्यावर पुन्हा प्रकट होते. याचा अर्थ जग नष्ट झाले नव्हते, तर ते केवळ आपल्या अनुभूतीच्या पातळीवर अदृश्य झाले होते. त्याचप्रमाणे, विश्वप्रलय म्हणजे चैतन्याचा नाश नव्हे, तर केवळ रूपांचा लय आहे.
या ओवीतून अद्वैत वेदांताचा गाभा उलगडतो. अद्वैत म्हणते—ब्रह्म एकच आहे, दुसरे काही नाही. जे दिसते ते ब्रह्माचेच रूप आहे. पण त्या रूपाला सत्य समजून आपण त्याला चिकटतो आणि त्याच्या नाशाने दुःखी होतो. ज्ञानेश्वर येथे सूचित करतात की विश्वपण नष्ट झाले, म्हणजे रूप, व्यवहार, नाव, आकार नाहीसे झाले; पण ज्यामुळे हे सर्व संभवले, ते चैतन्य अबाधित राहते.
मानवी जीवनात याचा अर्थ काय होतो? आपण स्वतःला शरीर मानतो. शरीर बदलते, वृद्ध होते, शेवटी नष्ट होते. त्यामुळे मृत्यूची भीती वाटते. पण ज्ञानेश्वर सांगतात की तू शरीर नाहीस, तू त्या शरीराला जाणणारे चैतन्य आहेस. शरीर हे अक्षर आहे; चैतन्य हा अर्थ आहे. अक्षर पुसले, तरी अर्थ पुसत नाही. देह गेला, तरी आत्मा जात नाही—हे विधान येथे केवळ श्रद्धेच्या पातळीवर नाही, तर तर्क आणि अनुभवाच्या पातळीवर मांडले आहे.
या ओवीचा आणखी एक सूक्ष्म अर्थ असा की विश्व हे खरे नाही असे ज्ञानेश्वर म्हणत नाहीत. ते म्हणतात की विश्व हे सत्याच्या अधीन आहे. ते स्वतंत्र सत्य नाही. जसे स्वप्न खरे वाटते, पण जाग आल्यावर त्याचे अधिष्ठान मन होते, तसेच हे विश्व जागृत अवस्थेत खरे वाटते; पण ब्रह्मज्ञानात त्याचे अधिष्ठान चैतन्य आहे, हे उमगते.
ज्ञानेश्वरांची ही भूमिका पलायनवादी नाही. ते विश्व नाकारत नाहीत, तर विश्वाचे स्थान स्पष्ट करतात. विश्व आहे, व्यवहार आहे, कर्तव्य आहे; पण त्यात अंतिम सत्य शोधणे ही चूक आहे. अंतिम सत्य हे त्याच्या पलीकडे आहे. जसा अर्थ अक्षरांपेक्षा मोठा असतो, तसा ब्रह्म हा विश्वापेक्षा व्यापक आहे. या ओवीचा साधकासाठी मोठा उपयोग आहे. जो साधक हे समजतो, तो सुख-दुःखात फारसा डळमळत नाही. कारण त्याला माहीत असते की हे येणे-जाणे, होणे-नसणे, हे अक्षरांसारखे आहे. खरा अर्थ अबाधित आहे. त्यामुळे लाभ-हानि, यश-अपयश, जन्म-मृत्यू याकडे पाहण्याची त्याची दृष्टी बदलते.
आजच्या आधुनिक जगातही ही ओवी तितकीच लागू आहे. माणूस सतत बदलत्या परिस्थितीने अस्वस्थ होतो—नोकरी जाते, नाती तुटतात, आरोग्य ढासळते. पण जर त्याने हे समजून घेतले की हे सर्व विश्वपणाचे बदल आहेत, चैतन्याचे नाहीत, तर त्याच्या जीवनात एक स्थैर्य येते. बाह्य परिस्थिती बदलत असतानाही आतला आधार अढळ राहतो.
ज्ञानेश्वरांनी वापरलेली पाटी आणि अक्षरांची उपमा विशेष लक्षवेधी आहे. कारण ती अतिशय रोजच्या अनुभवातील आहे. मोठे तात्त्विक सत्य ते साध्या अनुभवातून सांगतात. हेच ज्ञानेश्वरीचे वैशिष्ट्य आहे. तत्त्वज्ञान सामान्य माणसाच्या आवाक्यात आणण्याची ही शैली आहे. शेवटी असे म्हणता येईल की ही ओवी आपल्याला नाशाच्या पलीकडे नेते. जे नष्ट होते त्यात अडकू नका, जे नष्ट होत नाही ते ओळखा—हा तिचा संदेश आहे. विश्व येते-जाते, पण चैतन्य असते. अक्षरे मिटतात, पण अर्थ राहतो. देह जातो, पण आत्मा शिल्लक राहतो. हे समजणे म्हणजेच ज्ञानेश्वरांनी सांगितलेली मुक्तीची दिशा आहे.
ही ओवी केवळ वाचण्यासाठी नाही, तर जगण्यासाठी आहे. जीवनातील प्रत्येक बदलाच्या क्षणी, प्रत्येक संकटाच्या वेळी, प्रत्येक भयाच्या क्षणी जर ही ओवी आठवली, तर माणूस बाह्य नाशाच्या पलीकडे जाऊन अंतःस्थ सत्याशी नाते जोडू शकतो. आणि हेच ज्ञानेश्वरीचे अंतिम प्रयोजन आहे—मानवाला त्याच्या मूळ चैतन्याशी पुन्हा एकदा जोडणे.
