स्वानुभवातून उमजलेलं, हृदयाशी एकरूप झालेलं ज्ञान म्हणजे विज्ञान

जो हा विज्ञानात्मकु भावो । तया विचारितां जाहला वावो ।
मग लागला जंव पाहो । तंव ज्ञान तें तोचि ।। ८८ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – अनुभवाला येणारें जें हें दृश्य जगत् त्याचा विचार करतां, तें त्याच्यादृष्टीनें मिथ्या ठरलें. व मग आपण कोण आहों, असें जेव्हां तो पाहावयास लागला, तेव्हां ज्ञान तेंच आपण आहोंत, असें त्यास कळलें.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर विज्ञानयुक्त अध्यात्माचे अत्यंत सूक्ष्म आणि सुंदर वर्णन करतात. या ओवीचा आशय असा आहे की, जो अनुभव विज्ञानात्मक भावनेतून म्हणजेच तत्त्वज्ञान व प्रत्यक्ष अनुभूती यांच्या एकत्रिततेतून उदयास येतो, तो अनुभव विचारांच्या व चिंतनाच्या माध्यमातून विस्तारित होतो, आणि शेवटी प्रत्यक्ष दर्शन किंवा अनुभूतीप्राप्ती होते. तेच खरे ज्ञान होय.

🧠 “विज्ञानात्मक भाव” म्हणजे काय ?

विज्ञान म्हणजे केवळ बुद्धीचे तर्कशुद्ध ज्ञान नाही, तर अनुभूतीसहित तत्त्वज्ञान. हे विज्ञान म्हणजे केवळ शाब्दिक ज्ञान नव्हे, तर अंतःकरणातून अनुभवलं गेलेलं सत्य.

ज्ञान हे पुस्तकात वाचलेलं असू शकतं, पण विज्ञान म्हणजे तेच ज्ञान स्वानुभवातून उमजलेलं, हृदयाशी एकरूप झालेलं.

🔍 “विचारितां जाहला वावो” — विचार करत करत व्यापक होत जाणारा अनुभव हा विज्ञानात्मक भाव जर आपण विचारांत घेतला, ध्यानात ठेवला, तर तो आपल्याला एका व्यापक अवस्थेत घेऊन जातो. ही अवस्था म्हणजे मन, बुद्धी आणि आत्मा यांचे संपूर्ण एकत्व.

संत ज्ञानेश्वर सांगतात की जेव्हा आपण त्या अनुभूतीच्या “भावनेवर” मन लावून विचार करतो, तेव्हा तो अनुभव एक अंतर्ज्ञान बनतो. म्हणजे केवळ बाह्य ज्ञान न राहता, आपल्या अस्तित्वाशी एकरूप होतो.

👁️ “मग लागला जंव पाहो” — प्रत्यक्ष अनुभूती

आता हा विज्ञानात्मक भाव जर पुरेसा विचार केला, ध्यानात घेतला, आत्मसात केला, तर तो एके दिवशी आपल्या जीवनात प्रत्यक्ष दर्शनरूपाने प्रकट होतो. म्हणजे आपण त्या तत्त्वाचे केवळ विचारक नाही राहात. आपणच त्या तत्त्वाचे अनुभवकर्ता होतो.

उदाहरणार्थ:

एखाद्याला सांगावं की गूळ गोड असतो, तो ऐकेल. पण गूळ खाल्ल्यानंतरच खरी अनुभूती मिळते. तशीच स्थिती इथे आहे. विचारपूर्वक मनात वसवलेला “विज्ञानात्मक भाव” प्रत्यक्ष अनुभवात उतरतो.

🪷 “तंव ज्ञान तें तोचि” — तेच खरे ज्ञान

संत ज्ञानेश्वर इथे स्पष्ट करतात की विचारपूर्वक अनुभवातून जे काही प्रत्यक्ष प्रकट होतं तेच खरं ज्ञान होय. उरलेलं सर्व म्हणजे तर्क, वाद, शंका किंवा अजून अनुभवायचं बाकी असलेलं “सामान्य ज्ञान”. यात आपण ज्ञान आणि विज्ञान यांचा संगम बघतो

ज्ञान: शाब्दिक, ग्रंथाधारित, ऐकलेलं
विज्ञान: अंतःप्रेरणेतून आलेलं, अनुभवलं गेलेलं
आणि ह्या संगमातून उगम पावणारं सत्यच “ब्रह्मज्ञान” म्हणजे स्वतःचा शोध आहे.

🌿 समारोप:
या ओवीतून संत ज्ञानेश्वर अत्यंत प्रभावीपणे आपल्याला सांगतात की विचारपूर्वक साधना, अनुभवावर आधारलेली भावना आणि ध्यानधारणा यांच्या समन्वयातूनच आत्मज्ञान प्राप्त होते. हे ज्ञान कधी वादात मिळत नाही, हे केवळ “अनुभवात”च प्रकट होतं.