कीर्तनाची क्रांती: पाप–प्रायश्चिताच्या पलीकडचा नाममार्ग

कीर्तन, नामस्मरण आणि भगवंताच्या स्मरणातून केवळ पापांचा नाश होत नाही, तर पाप आणि प्रायश्चित या दोन्ही संकल्पनांचीच पायाभरणी ढासळते, असा गूढ पण क्रांतिकारी विचार वारकरी संतांनी मांडला. मन जेव्हा नामात पूर्णपणे विलीन होते, तेव्हा विकारांचा स्रोतच विरघळतो आणि पाप–पुण्याच्या द्वैतापलीकडे भक्तीचा अनुभव उरतो. त्यामुळे कीर्तन हा केवळ धार्मिक विधी न राहता अंतःकरणशुद्धीचा आणि सामाजिक परिवर्तनाचा सशक्त मार्ग ठरतो.

राजेंद्र घोरपडे

तरी कीर्तनाचेनि नटनाचें । नाशिलें व्यवसाय प्रायश्चितांचे ।
जे नामचि नाहीं पापाचे । ऐसें केलें ।। १९७ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – तर त्यांनी कीर्तनाच्या उत्कर्षाने प्रायश्चितांचा धंदा नष्ट केला. कारण की, त्यांनी पापाचे नांवच नाहीसें केले.

नामस्मरण, कीर्तन आणि भगवंताच्या स्मरणाने केवळ पापांचा नाश होत नाही, तर पाप आणि प्रायश्चित या संकल्पनांचाच आधार कमकुवत होतो. कारण जेव्हा मन पूर्णपणे भगवंताच्या नामात रंगून जाते, तेव्हा पाप करण्याची वृत्तीच विरघळून जाते. आणि पापच राहिले नाही तर प्रायश्चिताचा प्रश्न कुठून उरतो ? त्यामुळे संत म्हणतात की कीर्तनाने “प्रायश्चितांचा व्यवसाय” संपतो.

ही वाक्यरचना जरी साधी वाटली तरी तिच्या मागे फार मोठी आध्यात्मिक क्रांती दडलेली आहे. त्या काळात धर्मशास्त्रात पाप आणि त्याचे प्रायश्चित यांची एक ठरलेली व्यवस्था होती. कोणतेही पाप झाले की त्यासाठी यज्ञ, व्रत, दान किंवा कठोर तपश्चर्या अशी प्रायश्चिते सांगितली जात. परंतु ज्ञानेश्वर महाराज आणि वारकरी संतांनी भक्तीचा मार्ग मांडताना एक अत्यंत मूलभूत प्रश्न उपस्थित केला. जर मनच शुद्ध झाले, तर पाप उरणारच नाही. आणि पापच उरले नाही तर त्याचे प्रायश्चित कशासाठी?

कीर्तन हा केवळ गायनाचा प्रकार नाही. तो एक आध्यात्मिक स्थिती आहे जिथे भक्त, नाम आणि ईश्वर हे तिन्ही एकत्र येतात. कीर्तनामध्ये शब्द, सूर, ताल आणि भाव यांचा संगम होतो. पण त्यापेक्षा महत्त्वाचे म्हणजे मनाचा अहंकार विरघळतो. माणूस स्वतःला विसरतो आणि भगवंताच्या नामात तल्लीन होतो. ही तल्लीनता हळूहळू मनातील वासनांना, राग-द्वेषांना, अहंकाराला कमी करत जाते. आणि जेव्हा या विकारांचे बीजच नष्ट होते, तेव्हा पापाचे अंकुर फुटू शकत नाहीत.

याच संदर्भात एक प्रसिद्ध भजन आहे. “कैलास के निवासी, नमो बार-बार हूँ…” आणि त्याच परंपरेतील विचारांमध्ये आणखी एक भावपूर्ण ओळ येते. “पखान क्या करू मैं लाखों के ढेर का…” या भावनेत एक गूढ संदेश दडलेला आहे. तो असा की मी बाह्य संपत्ती, दगड-मातीच्या राशी किंवा भौतिक संचयात अडकलेलो नाही. कारण या सर्व गोष्टी शेवटी निरर्थक ठरतात. खरी संपत्ती म्हणजे भगवंताचे नाम आणि त्याची अनुभूती.

या भजनातील “कैलास के निवासी” म्हणजे शिवस्वरूप, जो पूर्ण वैराग्याचा प्रतीक आहे. शिव हा स्मशानाचा अधिपती आहे, पण तो मृत्यूचा नाही तर अमरत्वाचा संदेश देतो. त्याचप्रमाणे ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की कीर्तनामुळे मन स्मशानासारखे शांत होते. जिथे वासना जळून जातात आणि फक्त शुद्ध चेतना उरते.

वारकरी संप्रदायात कीर्तनाला अत्यंत मध्यवर्ती स्थान आहे. नामदेव महाराज, एकनाथ महाराज, तुकाराम महाराज या सर्व संतांनी कीर्तनाच्या माध्यमातून समाजात क्रांती घडवली. त्या काळात धर्म हा फारसा कर्मकांडप्रधान आणि क्लिष्ट झाला होता. सामान्य माणसाला ईश्वर मिळवण्यासाठी अनेक विधी, मंत्र, यज्ञ यांचा भार दिला जात होता. पण वारकरी संतांनी हा मार्ग अत्यंत सोपा केला. फक्त नामस्मरण, भजन आणि कीर्तन.

नामदेव महाराजांनी विठ्ठल नामाचा गजर गावागावात नेला. तुकाराम महाराजांनी अभंगांच्या माध्यमातून सांगितले की “नाम घेता पापे जळती”. एकनाथ महाराजांनी कीर्तनाला लोकशिक्षणाचे साधन बनवले. कीर्तनात फक्त भक्ती नाही तर नैतिकता, समाजभान आणि आत्मज्ञान यांचेही शिक्षण दिले जाई.

कीर्तनामध्ये एक महत्त्वाची गोष्ट घडते ती म्हणजे “सामूहिक चित्तशुद्धी”. एकटा साधक ध्यान करतो तेव्हा त्याचे मन एकाग्र होते, पण कीर्तनात शेकडो, हजारो लोक एकाच नामात तल्लीन होतात. ही सामूहिक ऊर्जा अत्यंत प्रभावी असते. त्यामुळेच कीर्तनाने समाजाचे मानसिक रूपांतर घडवले.

ज्ञानेश्वर महाराजांची ही ओवी सांगते की जेव्हा कीर्तनाच्या नर्तनात, म्हणजे त्या आनंदमय नृत्यात, भक्त हरवतो, तेव्हा प्रायश्चितांची गरजच राहत नाही. कारण पाप हे बाह्य नसून अंतःकरणातील विकार आहे. आणि कीर्तन त्या विकारांवर थेट प्रहार करते.

या ठिकाणी “नटनाचें” हा शब्द फार सुंदर आहे. तो केवळ नृत्याचा अर्थ देत नाही, तर तो आत्म्याच्या आनंदमय हालचालीचा प्रतीक आहे. जेव्हा भक्त कीर्तनात हरिनाम घेतो, तेव्हा त्याचे शरीर, मन आणि आत्मा एक लयीत येतात. हीच लय त्याला पापाच्या पातळीवरून वर घेऊन जाते.

आजच्या संदर्भात पाहिले तर माणूस पाप आणि अपराध यांना बाह्य कृती म्हणून पाहतो. पण अध्यात्म सांगते की मूळ प्रश्न कृतीचा नाही तर वृत्तीचा आहे. जर वृत्ती शुद्ध असेल तर कृती आपोआप शुद्ध होते. आणि ही वृत्ती शुद्ध करण्याचे सर्वात प्रभावी साधन म्हणजे कीर्तन.

वारकरी परंपरेत कीर्तन हे केवळ देवपूजा नव्हते तर समाज परिवर्तनाचे साधन होते. जातिभेद, अंधश्रद्धा, अहंकार या सर्वांवर कीर्तनाने प्रहार केला. कीर्तनात सर्वजण एकाच पंक्तीत बसतात, एकाच नामात सहभागी होतात. त्यामुळे “मी आणि तू” हा भेद विरघळतो.

या ओवीचा आणखी खोल अर्थ असा आहे की जेव्हा नामस्मरण अखंड होते, तेव्हा पापाची संकल्पनाच निरर्थक ठरते. कारण पाप आणि पुण्य हे दोन्ही द्वैताच्या पातळीवर आहेत. पण नामस्मरण द्वैताच्या पलीकडे नेते. तेथे फक्त एकत्व राहते.

याच भावनेचा प्रतिध्वनी आपण त्या भजनातही पाहतो. “कैलास के निवासी…” या ओळींमध्ये भक्त स्वतःला शिवाशी जोडतो. तो म्हणतो की मी बाह्य जगातील गोष्टींना महत्त्व देत नाही, माझ्यासाठी खरे मूल्य म्हणजे शिवनाम, रामनाम किंवा विठ्ठलनाम. आणि “पखान क्या करू मैं लाखों के ढेर का” या ओळीत तो स्पष्ट करतो की भौतिक संपत्ती कितीही मोठी असली तरी ती आत्मिक समाधान देऊ शकत नाही.

कीर्तन या सर्व भावनांना एकत्र आणते. ते ज्ञान, भक्ती आणि वैराग्य यांचा संगम आहे. त्यामुळे ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की कीर्तनाने प्रायश्चितांचा व्यवसाय संपवला. कारण आता माणूस पाप करून पश्चात्ताप करणारा राहिलेला नाही, तर तो पापापासूनच मुक्त होणारा साधक बनतो.

वारकरी संतांनी हेच सांगितले की ईश्वर दूर नाही, तो नामात आहे. आणि नाम हा केवळ शब्द नाही तर एक अनुभव आहे. त्या अनुभवात प्रवेश केला की मनातील दोष वितळू लागतात. आणि जेव्हा दोषच राहत नाहीत, तेव्हा शिक्षा किंवा प्रायश्चित यांची गरज राहत नाही.

कीर्तन हे म्हणूनच एक प्रकारचे अंतःकरणाचे औषध आहे. ते हळूहळू मनाच्या जखमा भरते, वासना कमी करते, आणि आत्म्याला शांत करते. त्यामुळे माणूस बाह्य धर्माचरणापासून अंतःकरणाच्या धर्माकडे प्रवास करतो. या ओवीचा सार असा की भक्तीचा मार्ग हा भीतीचा नाही तर प्रेमाचा आहे. प्रायश्चित म्हणजे भीतीवर आधारित व्यवस्था होती, पण कीर्तन प्रेमावर आधारित क्रांती आहे. आणि प्रेमात शिक्षा नसते, फक्त परिवर्तन असते. म्हणूनच ज्ञानेश्वर महाराज अत्यंत सूक्ष्मतेने सांगतात की कीर्तनाच्या आनंदात पाप आणि प्रायश्चित दोन्ही विसर्जित होतात. उरते ते फक्त नाम, भक्त आणि भगवंत यांचे एकत्व.