शहाजीराजांचा दरबार – भारतीय सांस्कृतिक समन्वयाची प्रयोगशाळा

भारतातील विविध भाषा, संस्कृती आणि ज्ञानपरंपरा यांना जोडणारा सेतू उभारण्याची कल्पना आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि डिजिटल तंत्रज्ञानामुळे शक्य होत आहे. परंतु या विचाराची बीजे सतराव्या शतकातच शहाजी राजे भोसले यांच्या बहुभाषिक आणि बहुसांस्कृतिक दरबारात रुजली होती. म्हणूनच शहाजीराजांचा वारसा केवळ एका राजघराण्याचा इतिहास नसून भारतीय सांस्कृतिक एकात्मतेच्या आधुनिक संकल्पनेचा एक महत्त्वाचा पाया मानला पाहिजे….

राजेंद्र घोरपडे

भारतीय इतिहासातील शहाजी राजे भोसले हे व्यक्तिमत्त्व अनेकदा शिवाजी महाराजांच्या उदयाच्या संदर्भातच चर्चिले जाते. परंतु इतिहासाच्या पानांवर थोडे अधिक खोलवर नजर टाकली, तर त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात एक दूरदर्शी राजकारणी, कुशल सेनानी, कलारसिक, विद्वानांचा आश्रयदाता आणि बहुसांस्कृतिक समाजव्यवस्थेचा जाणकार असा एक वेगळाच पैलू उलगडत जातो. त्यांच्या जीवनाचा अभ्यास केवळ मराठा इतिहासापुरता मर्यादित राहत नाही; तो दख्खनच्या राजकीय, भाषिक आणि सांस्कृतिक इतिहासाशी जोडला जातो.

सतराव्या शतकातील दख्खन हा भारतातील सर्वाधिक वैविध्यपूर्ण प्रदेश होता. नगरची निजामशाही, विजापूरची आदिलशाही, गोलकोंड्याची कुतुबशाही, दक्षिणेतील नायक राजवटी, मुघल साम्राज्याचा वाढता प्रभाव आणि स्थानिक सरदार यांमुळे हा प्रदेश राजकीयदृष्ट्या गुंतागुंतीचा होता. अशा परिस्थितीत एका राजकारण्याला फक्त तलवार पुरेशी नव्हती; त्याला विविध भाषा, वेगवेगळ्या न्यायव्यवस्था, धार्मिक परंपरा, सामाजिक रचना आणि स्थानिक मानसिकता यांचे ज्ञान असणे आवश्यक होते.

याच कारणामुळे शहाजीराजांच्या व्यक्तिमत्त्वातील बहुभाषिकतेचा विचार महत्त्वाचा ठरतो. उपलब्ध ऐतिहासिक स्रोत त्यांच्या अनेक भाषांवरील प्रभुत्वाचे संख्यात्मक प्रमाण स्पष्ट देत नसले, तरी त्यांचे विस्तीर्ण कार्यक्षेत्र पाहता मराठी, संस्कृत, कन्नड, दख्खनी, फारसी आणि तेलुगू या भाषांशी त्यांचा निकट संबंध असणे स्वाभाविक मानले जाते. त्या काळात फारसी ही प्रशासनाची भाषा होती, संस्कृत ही धर्म, न्याय आणि तत्त्वज्ञानाची भाषा होती, तर प्रादेशिक भाषा लोकजीवनाचा आत्मा होत्या. या सर्वांमध्ये सहज वावरणारा शासक हा केवळ प्रशासक राहत नाही; तो सांस्कृतिक दुवा बनतो.

युरोपमध्ये पुनर्जागरणाच्या काळात राजदरबार हे ज्ञान, कला आणि साहित्याची केंद्रे बनत होते. भारतातही अशीच परंपरा अनेक राजघराण्यांत दिसते. विजयनगर साम्राज्यापासून ते दख्खनच्या सुलतानांपर्यंत अनेक दरबारांमध्ये विविध भाषांतील कवी, विद्वान, संगीतकार आणि तत्त्वज्ञ एकत्र येत असत. शहाजीराजांच्या आश्रयाखालीही अशा प्रकारचे सांस्कृतिक वातावरण निर्माण झाल्याचे उल्लेख विविध इतिहासग्रंथांत विखुरलेल्या स्वरूपात आढळतात. विशेषतः दक्षिणेतील त्यांच्या वास्तव्यात कन्नड आणि तेलुगू साहित्यपरंपरेशी त्यांचा संपर्क वाढला. त्यामुळे त्यांच्या दरबाराकडे एका प्रादेशिक सत्ताकेंद्रापेक्षा भारतीय सांस्कृतिक देवाणघेवाणीचे केंद्र म्हणून पाहण्याची आवश्यकता आहे.

राजदरबारातील कवी आणि विद्वान हे केवळ राजस्तुती करणारे नसत. ते समाजातील ज्ञानाचे वाहक होते. त्यांच्यामार्फत इतिहास नोंदवला जाई, धर्मचर्चा घडत, न्यायशास्त्र विकसित होत असे आणि विविध प्रदेशांतील विचारांची देवाणघेवाण होत असे. एका भाषेतील कल्पना दुसऱ्या भाषेत जात आणि त्यातून नव्या साहित्यप्रवाहांची निर्मिती होत असे. आधुनिक भाषेत सांगायचे तर त्या काळातील राजदरबार हे “ज्ञानविनिमय मंच” (Knowledge Exchange Platforms) होते.

आजच्या भारतात अशी भूमिका कोण पार पाडत आहे? विद्यापीठे, संशोधन संस्था, साहित्य संमेलने आणि डिजिटल माध्यमे यांच्याकडे ती क्षमता आहे; परंतु या सर्वांमध्ये समन्वयाचा अभाव आहे. मराठी विद्यापीठातील संशोधन मणिपूरमधील विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचत नाही. केरळमधील जलव्यवस्थापनावरील अभ्यास पंजाबमधील धोरणकर्त्यांपर्यंत नियमितपणे जात नाही. एका राज्यातील पर्यावरणीय चळवळींचे अनुभव दुसऱ्या राज्यातील समाजकार्यकर्त्यांपर्यंत पोहोचण्यात मोठी दरी आहे.

शहाजीराजांच्या काळातील राजदरबारातून आपण एक मूलभूत धडा घेऊ शकतो—राजकीय एकात्मतेपेक्षा ज्ञानात्मक एकात्मता अधिक टिकाऊ असते. तलवारीने प्रदेश जिंकता येतात; परंतु मन जिंकण्यासाठी भाषा, साहित्य, संस्कृती आणि संवाद आवश्यक असतो.

याच कारणामुळे आज “आंतरभारती” या संकल्पनेचा विस्तार साहित्यापुरता मर्यादित ठेवणे अपुरे ठरेल. प्रत्येक राज्यातील लेखक, पत्रकार, संशोधक, शेतकरी, पर्यावरण अभ्यासक, अभियंते आणि सामाजिक कार्यकर्ते यांचे राष्ट्रीय जाळे निर्माण झाले पाहिजे. समजा महाराष्ट्रातील नदी पुनरुज्जीवनावरील एखादा अभ्यास त्वरित बंगाली, तमिळ, आसामी, हिंदी आणि कन्नड भाषेत उपलब्ध झाला, तर त्याचा लाभ लाखो लोकांना होईल. त्याचप्रमाणे नागालँडमधील समुदाय-आधारित वनसंवर्धनाची पद्धत मराठीत आली, तर आपल्या वनव्यवस्थापनाच्या चर्चेला नवे परिमाण मिळेल. जैवविविधता जोपासण्यासाठी जगभरात सुरू असलेले विविध उपक्रम यांच्या यशोगाथा जर विविध भाषात, प्रांतात प्रकाशित केल्या अन् जनप्रबोधन केले तर पर्यावरण चळवळीला निश्चितच उभारी मिळेल. पर्यावरण संवर्धन हे पुढील काळातील मोठे आव्हान आहे. यासाठी जागतिक पातळीवर प्रयत्न होणे गरजेचे आहे. ही चळवळ तळागाळातून उभी राहायला हवी तरच खऱ्या अर्थाने संवर्धन होईल. यासाठी हवी आंतरभारती अन् विश्वभारती संकल्पना.

भारतीयत्वाचा अर्थ एक भाषा, एक संस्कृती किंवा एक परंपरा असा कधीच नव्हता. भारतीयत्व म्हणजे अनेक भाषांतील सत्यांचा परस्पर स्वीकार. ऋग्वेदातील “आ नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वतः” ही प्रार्थना बाहेरून येणाऱ्या उदात्त विचारांचे स्वागत करते. उपनिषदांतील संवादपद्धती प्रश्न विचारण्याची मोकळीक देते. संतपरंपरा लोकभाषांना आध्यात्मिक अभिव्यक्तीचे माध्यम बनवते. या सर्व प्रवाहांचा संगम शहाजीराजांच्या काळातील बहुसांस्कृतिक वातावरणाशी जोडून पाहिला, तर भारतीयत्वाचा खरा अर्थ अधिक स्पष्ट होतो.

आजच्या भारतात कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि यंत्रमानव अनुवादामुळे भाषिक अडथळे वेगाने कमी होत आहेत. परंतु केवळ तंत्रज्ञान पुरेसे नाही. त्यामागे वैचारिक ध्येय असावे लागते. ते ध्येय असे असू शकते—भारतातील प्रत्येक महत्त्वपूर्ण कल्पना प्रत्येक भारतीय भाषेत उपलब्ध झाली पाहिजे. हा उद्देश साध्य झाला, तर भारतात ज्ञानाचे लोकशाहीकरण होईल. हीच आधुनिक आंतरभारतीची सुरुवात ठरेल.

याच प्रक्रियेचा पुढील टप्पा म्हणजे “ज्ञानाधिष्ठित भारतीयत्व”. त्यात इतिहास, साहित्य, विज्ञान, शेती, जलव्यवस्थापन, पर्यावरण, लोकसंस्कृती, अध्यात्म आणि आधुनिक तंत्रज्ञान या सर्व क्षेत्रांचा समान सहभाग असेल. शहाजीराजांच्या दरबाराने आपल्या काळात उपलब्ध साधनांद्वारे जे कार्य सुरू केले, त्याला आज डिजिटल युगात अभूतपूर्व विस्तार देण्याची संधी आपल्या हातात आहे.

म्हणूनच शहाजीराजांचा वारसा केवळ मराठा इतिहासाचा विषय न राहता भारताच्या सांस्कृतिक भविष्याचा प्रेरणास्रोत ठरू शकतो. त्यांनी उभारलेल्या संवादाच्या परंपरेला जर आधुनिक ज्ञानव्यवस्था, अनुवाद, संशोधन आणि तंत्रज्ञानाची जोड मिळाली, तर भारतीयत्वाचा पुढील अध्याय अधिक व्यापक, अधिक समावेशक आणि अधिक विश्वमानवी स्वरूपाचा असेल.