अस्वस्थतेच्या राखेतून अर्थाचा नवा अंकुर

‘निद्रानाशाची रोजनिशी’तून महेश लोंढे यांचा जागत्या काळाशी संवाद

माणसाच्या निद्रानाशामागे केवळ झोपेचा अभाव नसतो; त्यामागे काळाचे ओझे, तुटलेली नाती, हरवलेली स्वप्ने आणि स्वतःच्या अस्तित्वाचा शोध दडलेला असतो. महेश दत्तात्रय लोंढे यांचा ‘निद्रानाशाची रोजनिशी’ हा संग्रह या अंतर्मनातील अस्वस्थतेला शब्द देतो. ही कविता दुःखाचे प्रदर्शन करत नाही; उलट वेदनेच्या राखेतून जीवनाचा नवा अर्थ शोधते.

राजू देसले

महेश दत्तात्रय लोंढे यांच्या कविता ही केवळ भावनांची नोंद नसते; ती जगण्याच्या आतल्या अंधारात लावलेला एक दिवा असते. माणसाच्या निद्रानाशामागे केवळ झोप न येण्याचा प्रश्न नसतो; त्यामागे काळाचे ओझे, नात्यांचे तडे, स्मृतींचे काटे, स्वप्नांचे भग्नावशेष आणि स्वतःशी चाललेला अखंड संवाद दडलेला असतो. महेश दत्तात्रय लोंढे यांचा ‘निद्रानाशाची रोजनिशी’ हा कवितासंग्रह अशाच अंतर्मनाच्या बेचैन प्रदेशाचा शब्दनकाशा आहे.

या संग्रहातील कविता कोणत्याही ठरावीक विचारधारेचा जाहीरनामा मांडत नाहीत. त्या अनुभवातून जन्मलेल्या आहेत. अनुभवाला प्रतीकांची किनार आहे आणि प्रतीकांना जीवनाचा स्पर्श आहे. म्हणूनच या कविता वाचताना आपण कवीच्या आयुष्यात प्रवेश करत नाही; उलट आपल्या स्वतःच्या अंतःकरणात उतरू लागतो.

‘जोपर्यंत मी घरात राहणार’ ही कविता या संग्रहातील महत्त्वाची कविता ठरते. येथे घर ही केवळ वास्तू नाही; ती भीती, सवय, सुरक्षिततेचा भ्रम आणि आत्ममर्यादांचे प्रतीक आहे. “मी निघून आलो बाहेर” या अखेरच्या विधानात बाहेर पडण्याची कृती ही भौगोलिक नसून मानसिक आहे. मनाच्या कैदेतून मुक्त होण्याचा हा क्षण अत्यंत सूचकपणे व्यक्त होतो. कोणतीही घोषणाबाजी न करता कवी आत्ममुक्तीचा प्रवास घडवतो.

पाणी’ या कवितेत जीवनाचे सर्वात मूलभूत रूपक अत्यंत प्रभावीपणे आकार घेते. पाण्याची तरलता, खोलपणा, संयम आणि प्रवाहीपणा हे सारे गुण मानवी जीवनाशी जोडले जातात. “वरचेवर तरंगावे, खोलवर मारू नये सूर” अशी ओळ जीवनाच्या व्यवहारशहाणपणाचे सूत्र बनते. येथे उपदेश नाही; अनुभवाचे निथळलेले शहाणपण आहे.

‘तळपायावर नोंदल्या ठेपा’ ही कविता श्रम, माती आणि स्मृती यांच्या संगमातून उभी राहते. तळपायावर उमटलेले ठसे म्हणजे आयुष्याने घेतलेल्या परीक्षा आहेत. माती, विहीर, बैल, भाकरी, वाळवंट अशा ग्रामीण प्रतिमा कवितेला केवळ लोकजीवनाशी जोडत नाहीत; त्या मानवी अस्तित्वाच्या सार्वकालिक संघर्षाचे रूपक बनतात. शेवटची ओळ – “प्रत्येक ठिकाणी उगवलो/ पसरलो एकाच रातीत” – अनुभवांच्या एकात्मतेचा विलक्षण बोध करून देते.

जगण्याचा मोसम ठेवला भरात’ ही कविता संग्रहातील भावविश्वाला व्यापक सामाजिक परिमाण देते. नात्यांतील दुरावा, काळाचा ताण, संवेदनांचा क्षय आणि तरीही जगण्यावरील अखंड विश्वास या साऱ्यांचा संगम या कवितेत आहे. “आखिर एवढेच दुःख वागविले उरात / जगण्याचा मोसम ठेवला भरात” या आशयात निराशेवर विजय मिळवणारी जीवननिष्ठा आहे. हा आशावाद कृत्रिम नाही; तो वेदनेच्या गर्भातून जन्माला आलेला आहे.

महेश लोंढे यांच्या कवितेचे मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे प्रतिमांची सहजता. त्यांच्या प्रतिमा दुर्मिळ किंवा कृत्रिम वाटत नाहीत. माती, पाऊस, डोंगर, पाणी, झाड, घर, भिंत, रात्र, पक्षी अशा परिचित प्रतिमा त्यांच्या कवितेत येतात; परंतु त्या नव्या अर्थछटांनी उजळतात. म्हणूनच कविता वाचून संपल्यानंतर तिचा आशय मनात दीर्घकाळ रेंगाळत राहतो.

या कवितांतील भाषा साधी आहे; परंतु ती साधेपणातूनच गहनता प्राप्त करते. अलंकारांचा अनावश्यक पसारा नाही. शब्दांचा मितव्ययी वापर असूनही प्रत्येक शब्द अनुभवाचे वजन वाहतो. त्यामुळे कविता वाचताना शब्दांपेक्षा त्यांच्यामधील शांतता अधिक बोलकी वाटते.
कवीच्या संवेदनशीलतेत सामाजिक भानही आहे. बदलत्या काळातील माणसाचे एकाकीपण, नात्यांचे विघटन, कृत्रिमतेचा वाढता अंमल आणि माणुसकीची होत चाललेली गळचेपी या साऱ्या गोष्टी त्याच्या कवितेत सूचकपणे येतात. मात्र तो घोषणात्मक होत नाही; तो अनुभवांना त्यांच्या नैसर्गिक स्वरूपातच व्यक्त करतो. यामुळे कवितेची कलात्मकता अबाधित राहते.

‘निद्रानाशाची रोजनिशी’ या शीर्षकातच या संग्रहाचे संपूर्ण तत्त्वज्ञान सामावलेले आहे. ही रोजनिशी निद्रानाशाची असली, तरी ती केवळ अस्वस्थतेची नोंद नाही; ती जागेपणाची नोंद आहे. ज्याला काळाची, माणसाची आणि स्वतःच्या अस्तित्वाची जाणीव आहे, त्यालाच निद्रानाश होतो. म्हणून हा संग्रह अस्वस्थतेचे गौरवगान करत नाही; उलट त्या अस्वस्थतेतून अर्थ शोधण्याचा प्रयत्न करतो.

कविता ही केवळ शब्दांची कलात्मक मांडणी नसते; ती काळाच्या अंतःकरणात उमटणारी धडधड असते. विचारांच्या कप्प्यांत स्थिरावते आणि आपल्या जगण्याकडे नव्या नजरेने पाहायला भाग पाडते. या संग्रहातील कविता आशयाच्या प्रामाणिकपणावर उभ्या आहेत. त्यात कृत्रिम भावनाविलास नाही, घोषणाबाजी नाही, शब्दांचा अनाठायी झगमगाट नाही. उलट जीवनाच्या मुळाशी असलेल्या अस्वस्थतेला, माणसाच्या अंतर्मनात सतत चालणाऱ्या संघर्षाला आणि समकालीन वास्तवातील विसंगतींना कवी अत्यंत संयत, पण धारदार भाषेत व्यक्त करतो. त्यामुळे ही कविता केवळ वाचली जात नाही, तर ती मनात दीर्घकाळ रेंगाळत राहते.

महेश लोंढे यांची कविता परंपरेचा अस्सल गाभा जपत स्वतःची स्वतंत्र अभिव्यक्ती शोधते. परंपरेशी नाते तोडून नवतेचा दिखाऊ आग्रह धरण्याऐवजी, त्या परंपरेतूनच वर्तमानाचे प्रश्न समजून घेण्याचा त्यांचा प्रयत्न आहे. त्यामुळे या कवितेत सांस्कृतिक स्मृतीही आहे आणि आधुनिक जीवनाच्या अस्वस्थतेचे अचूक भानही आहे. या दोन प्रवाहांच्या संगमातून निर्माण झालेली त्यांची काव्यभाषा वेगळी आणि लक्षवेधी ठरते.

कवी वर्तमानाच्या असह्य वास्तवाकडे केवळ बघत नाही; तो त्याच्या मुळाशी जाण्याचा प्रयत्न करतो. म्हणूनच तो लिहितो—

ही ठणकणारी नस आलटून पालटून
दाबत राहील कोणी
दुखऱ्या पानावरून पुढे चालू राहील
ही श्वासांतील आणीबाणी.

या ओळींतून व्यक्त होणारी “श्वासांतील आणीबाणी” ही केवळ एखाद्या व्यक्तीची मानसिक अवस्था नाही; ती आजच्या संपूर्ण समाजाची सामूहिक वेदना आहे. माणसाच्या संवेदना दाबल्या जात असताना, अभिव्यक्तीवर अदृश्य बंधने येत असताना आणि जगण्याचा अर्थच धूसर होत असताना ही कविता काळाचा मुखवटा टर्रकन फाडून दाखवते.

या संग्रहातील अनेक कविता माणसाला स्वतःच्या शोधाकडे नेतात. बाह्य गोंधळात स्वतःला हरवून बसलेल्या व्यक्तीला पुन्हा स्वतःशी संवाद साधण्याचे धैर्य देतात. म्हणूनच कवी म्हणतो—

आपापल्या डोळ्यांच्या उजेडात
प्रत्येकाला सापडत राहो
आपापला रस्ता.

ही केवळ वैयक्तिक प्रार्थना नाही; ही प्रत्येक माणसाला त्याच्या विवेकाचा प्रकाश लाभावा, त्याने स्वतःची वाट स्वतः शोधावी, अशी सार्वत्रिक आकांक्षा आहे. आजच्या दिशाहीन, माहितीच्या प्रचंड कोलाहलात ही भूमिका अधिकच अर्थपूर्ण वाटते.

या कविता सर्वसामान्यांच्या जगण्याशी नाळ जोडून राहतात. रोजच्या आयुष्यातील ताण, विस्थापन, एकाकीपणा, नात्यांतील पोकळी, मूल्यांची पडझड आणि संवेदनांचा क्षय या साऱ्या वास्तवाला त्या भिडतात. त्यामुळे या कविता वाचताना आपण केवळ कवीला वाचत नाही; आपण स्वतःलाच वाचत असतो. आत्मशोधाच्या या प्रवासात ‘निद्रानाशाची रोजनिशी’ ही एका जागत्या मनाची, सतत प्रश्न विचारणाऱ्या विवेकाची आणि अस्वस्थ काळाची नोंद बनते.

कवीची सामाजिक जाणीवही तेवढीच प्रगल्भ आहे. तो शब्दांना केवळ साहित्यिक प्रतिष्ठा मिळावी म्हणून लिहीत नाही; त्यांना मानवी अनुभवाचे रूप यावे अशी त्याची अपेक्षा आहे. म्हणूनच तो म्हणतो

कुठेही छापून न येता हे शब्द
दिसले पाहिजेत
अश्रू येताना दिसतात जसे
सगळ्या डोळ्यांना…

या ओळींतून कवितेचे खरे प्रयोजन व्यक्त होते. कविता पुस्तकात बंदिस्त राहू नये; ती माणसांच्या जगण्यात उतरावी, त्यांच्या दुःखात, आनंदात, संघर्षात आणि करुणेत सहभागी व्हावी. ही भूमिका या संग्रहाला अधिक मानवी बनवते.

महेश लोंढे यांच्या कवितेतील आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे तिची संयमित अभिव्यक्ती. ती ओरडत नाही, घोषणा देत नाही, उपदेश करत नाही; पण शांतपणे वाचकाच्या मनात प्रवेश करते. तिचे परिणाम तात्कालिक नसतात; ती वाचून संपल्यावर तिचे खरे काम सुरू होते. ती मनात प्रश्न निर्माण करते, विचारांना चालना देते आणि नकळत आपल्या जाणिवांची पुनर्रचना करत राहते.

‘निद्रानाशाची रोजनिशी’ हा संग्रह म्हणजे निद्राहीन काळाची अंतःकरण हेलावून टाकणारी शब्दरोजनिशी आहे. या कवितांमध्ये काळाचे भान आहे, माणसाविषयीची करुणा आहे, मूल्यांच्या क्षयाची वेदना आहे आणि भविष्यातील शक्यतांवरचा विश्वासही आहे. म्हणूनच हा संग्रह केवळ समकालीन कवितेतील एक उल्लेखनीय टप्पा ठरत नाही, तर संवेदनशील वाचकाच्या अंतर्मनात दीर्घकाळ वास्तव्य करणारा काव्यानुभव ठरतो. एवढेच म्हणावेसे वाटते की, काही कविता मनाला स्पर्श करतात, काही हृदयात साठतात; पण महेश दत्तात्रय लोंढे यांची ‘निद्रानाशाची रोजनिशी’ ही कविता मनाच्या पलीकडे जाऊन विचारांच्या नसानसांत झिरपते. ती वाचकाला अस्वस्थ करते, प्रश्न विचारते, जागे ठेवते.

एकूणच, महेश दत्तात्रय लोंढे यांची कविता अंतर्मुखतेच्या शांत पाण्यात उमटणाऱ्या सूक्ष्म तरंगांसारखी आहे. ती वाचकाला चकित करण्यापेक्षा विचारात टाकते; भावविवश करण्यापेक्षा आत्मसंवादाला प्रवृत्त करते. तिच्यातील वेदना आक्रस्ताळी नाही, आशा कृत्रिम नाही आणि जीवननिष्ठा घोषणात्मक नाही. म्हणूनच ‘निद्रानाशाची रोजनिशी’ हा संग्रह समकालीन मराठी कवितेत अस्वस्थ मनाच्या सजग आणि सर्जनशील नोंदी म्हणून लक्षात राहील.

पुस्तकाचे नाव – निद्रानाशाची रोजनिशी
कवी – महेश लोंढे
प्रकाशक – बोरलोणी बुक्स
किंमत – १२० रुपये

पाणी

खूप खरवडू नये कुठल्याच गोष्टीचा पृष्ठभाग
हमखास बक्षिसाची अपेक्षाही करू नये स्क्रॅच अँड विनसारखी

बांधावे जन्मजात कुतूहल रूटीनच्या मजबूत खांबाला अन्
अडकवाया गळ्यात त्याच्या हळूहळू गमावलेल्या कातडीचा पट्टा

ज्यांना भय छेडते सतत कृष्णविवरातल्या एकान्त वाटचालीचे
त्यांनी घासू नयेत लोकांचे चेहरे, ना स्वतःभोवतीच्या भिंतींचे रंग

धीराचे वळावेत कासरे दोर हिंमत बांधावी करकचून पाठीवर
अन्यथा डोकावू नये खूप स्वतः च्याही आत दृष्टिआड ठेवावे अंत पूर

नसेल खोल दमसास तर वरचेवर तरंगावे खोलवर मारू नये सूर
कुणाच्याही नाकातोंडापासून पाणी तसे कधीच नसते फार दूर