स्वर्गाच्या वैभवापलीकडील परमसुख : ज्ञानेश्वरीतील अमरत्वाचे तत्त्वज्ञान The philosophy of immortality in Dnyaneshwari

माणसाला आदिकालापासून अमरत्व, सुख आणि ऐश्वर्य यांचे आकर्षण राहिले आहे. स्वर्गाची कल्पनाही याच मानवी आकांक्षांतून जन्माला आली. या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी स्वर्गातील विलक्षण वैभवाचे चित्र रंगविले आहे. मात्र हे वर्णन केवळ स्वर्गाची महती सांगण्यासाठी नाही, तर त्या मोहक ऐश्वर्यापलीकडे असलेल्या भगवद्भक्तीच्या चिरंतन आनंदाकडे मनुष्याला नेण्यासाठी आहे. अमरत्वाचे सिंहासन, ऐरावताचे दिव्य वाहन आणि अमरावतीची राजधानी या प्रतीकांमधून माऊली मानवी जीवनाचे अंतिम ध्येय भौतिक सुखात नसून परमेश्वरप्राप्तीत असल्याचा गूढ संदेश देतात.

राजेंद्र घोरपडे

जेथ अमरत्व हेंचि सिंहासन । ऐरावतासारिखें वाहन ।
राजधानीभुवन । अमरावती ।। ३२० ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ – ज्या स्वर्गात न मरणे हेंच सिंहासन आहे, ऐरावत हत्तीसारखें वाहन आहे व अमरावतीनगर ही राजधानी आहे.

ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी स्वर्गाच्या ऐश्वर्याचे, त्याच्या मोहक वैभवाचे आणि त्यामागील तत्त्वज्ञानाचे अत्यंत सुंदर चित्र उभे करते. संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी भगवद्गीतेतील आशय सामान्य माणसाला समजेल अशा रसाळ, चित्रमय आणि अनुभवप्रधान भाषेत सांगितला आहे. या ओवीत त्यांनी स्वर्गलोकाचे वर्णन केले असले, तरी त्यांचा हेतू केवळ स्वर्गाची स्तुती करणे हा नाही. उलट स्वर्गाच्या अमाप ऐश्वर्याची झलक दाखवून, त्यापेक्षाही श्रेष्ठ अशा भगवद्भक्तीचे महत्त्व अधोरेखित करणे हा त्यामागचा गाभा आहे.

मानवाच्या मनात आदिकालापासून एक प्रश्न सतत घुटमळत आलेला आहे. मृत्यू म्हणजे काय ? मरणानंतर काय होते ? या जगातील दुःख, संघर्ष आणि अनिश्चिततेच्या पलीकडे एखादे आनंदमय, शाश्वत जग आहे का ? या प्रश्नांची उत्तरे शोधताना विविध धर्मपरंपरांनी स्वर्ग, वैकुंठ, कैलास, जन्नत अशा विविध संकल्पना मांडल्या. भारतीय तत्त्वज्ञानातही स्वर्ग ही संकल्पना आहे. पण हा स्वर्ग अंतिम सत्य नाही. तो एक विशिष्ट कर्मफळांचा उपभोग घेण्याचा प्रदेश आहे. ज्ञानेश्वर माऊली याच पार्श्वभूमीवर स्वर्गाचे वर्णन करतात.

“जेथ अमरत्व हेंचि सिंहासन” असे म्हणताना ते स्वर्गातील देवांच्या दीर्घायुष्याचा उल्लेख करतात. पृथ्वीवरील जीवन मर्त्य आहे. येथे प्रत्येक जन्माला मृत्यू अटळ आहे. कितीही बलवान, श्रीमंत, विद्वान किंवा सामर्थ्यवान असला, तरी मृत्यूच्या दारातून कोणालाही सुटका नाही. परंतु स्वर्गात देवांना दीर्घकाळ मृत्यूचा स्पर्श नसतो. त्यामुळे तेथील सर्वात मोठे वैभव म्हणजे अमरत्व. जणू तेच त्यांचे सिंहासन आहे. पृथ्वीवर राजे सिंहासनावर बसून राज्य करतात, पण स्वर्गात राज्यसत्तेचे प्रतीक म्हणजे मृत्यूचा अभाव. ज्याला नाश नाही, ज्याच्यावर मृत्यूची सावली नाही, असे अस्तित्व म्हणजे तेथील सर्वोच्च गौरव.

परंतु येथे ‘अमरत्व’ या शब्दाचा एक सूक्ष्म अर्थही लक्षात घ्यायला हवा. हे पूर्ण आणि शाश्वत अमरत्व नाही. देवतांनाही कल्पाच्या अंताला परिवर्तनाला सामोरे जावे लागते. त्यांच्या अमरत्वाला मर्यादा आहेत. ते सापेक्ष आहे. म्हणूनच ज्ञानेश्वर महाराज या वैभवाचे वर्णन करीत असताना त्याच्या मर्यादाही अप्रत्यक्षपणे दाखवून देतात. कारण खरे अमरत्व आत्म्याचे आहे. आत्मा कधी जन्म घेत नाही, कधी मरत नाही. भगवद्गीतेत श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, आत्मा अविनाशी आहे. स्वर्गातील देवांना लाभणारे अमरत्व हे केवळ दीर्घकाळ टिकणारे आहे, पण आत्मस्वरूपाचे अमरत्व मात्र सनातन आहे.

“ऐरावतासारिखें वाहन” या शब्दांत स्वर्गातील ऐश्वर्याची दुसरी झलक दिसते. ऐरावत हा इंद्राचा दिव्य हत्ती. समुद्रमंथनातून उत्पन्न झालेला हा शुभ्रवर्णी, तेजस्वी आणि सामर्थ्यवान गजराज भारतीय पुराणपरंपरेत वैभवाचे आणि राजसत्तेचे प्रतीक मानला जातो. पृथ्वीवर एखाद्या राजाकडे उत्तम घोडे, रथ किंवा सैन्य असते. परंतु स्वर्गातील राजाचा वाहनसाथीच ऐरावतासारखा दिव्य हत्ती आहे. म्हणजेच तेथील वैभव हे मानवी कल्पनांच्या पलीकडचे आहे.

परंतु या ऐरावताचेही एक वैशिष्ट्य आहे. तो केवळ शक्तीचे प्रतीक नाही, तर ऐश्वर्याच्या आकर्षणाचेही प्रतीक आहे. मनुष्याला भौतिक सुखांचे, वैभवाचे आणि प्रतिष्ठेचे आकर्षण असते. त्याच्या कल्पनेतील सर्वोच्च आनंद म्हणजे संपत्ती, सत्ता, ऐश्वर्य आणि मानमरातब. ज्ञानेश्वर माऊली त्या मानवी मानसिकतेला समजून घेतात आणि म्हणतात, बघा, स्वर्गात तर हे सारे विपुल प्रमाणात आहे. पण त्यानंतर ते पुढे सांगतात की, हे सारे असूनही स्वर्ग अंतिम ध्येय नाही. कारण ऐश्वर्य कितीही मोठे असले, तरी त्यातून आत्मिक तृप्ती मिळत नाही.

“राजधानीभुवन अमरावती” या शब्दांत स्वर्गातील मुख्य नगरीचे वर्णन आले आहे. अमरावती ही इंद्राची राजधानी. देव, गंधर्व, अप्सरा, यक्ष, किन्नर यांचे वसतिस्थान. तेथे सौंदर्य आहे, संगीत आहे, नृत्य आहे, सुगंध आहे, ऐश्वर्य आहे. दुःख, दारिद्र्य, रोग आणि अभाव यांना तेथे स्थान नाही. प्रत्येक गोष्ट आनंददायी आणि मनोहारी आहे. जणू सुखाचे मूर्त स्वरूपच अमरावतीमध्ये उतरले आहे.

माणसाच्या मनाला अशा स्वर्गीय जीवनाचे आकर्षण वाटणे स्वाभाविक आहे. कारण पृथ्वीवरील जीवन संघर्षमय आहे. येथे सुखासोबत दुःख, यशासोबत अपयश, लाभासोबत हानी आणि जन्मासोबत मृत्यू जोडलेला आहे. त्यामुळे मनुष्याला या द्वंद्वांपासून मुक्त अशा प्रदेशाची ओढ लागते. स्वर्ग ही त्या ओढीची प्रतिमा आहे.

परंतु ज्ञानेश्वर महाराजांचे वैशिष्ट्य असे की, ते या आकर्षणात अडकत नाहीत. ते केवळ स्वर्गाचे चित्र रंगवून थांबत नाहीत. ते पुढे त्यापेक्षा श्रेष्ठ अशा परमेश्वरप्राप्तीचा मार्ग दाखवतात. स्वर्गातील सुखे ही कर्मफळांच्या आधारे मिळतात. यज्ञ, दान, पुण्यकर्म यांच्या जोरावर मनुष्य स्वर्गात जातो. पण तेथील वास्तव्य कायमचे नसते. पुण्य संपले की पुन्हा जन्ममृत्यूच्या चक्रात यावे लागते. त्यामुळे स्वर्ग ही विश्रांतीची जागा असली, तरी ती अंतिम मुक्काम नाही.

याच ठिकाणी भक्तिमार्गाचे वैशिष्ट्य समोर येते. भक्ताला स्वर्गाची अपेक्षा नसते. त्याला परमेश्वराचे चरण हवे असतात. कारण परमेश्वराच्या सहवासात मिळणारा आनंद हा स्वर्गीय सुखांपेक्षाही अनंतपटीने श्रेष्ठ असतो. स्वर्गातील सुखे इंद्रियांना आनंद देतात, पण भगवंताची भक्ती आत्म्याला आनंद देते. इंद्रियांचा आनंद क्षणभंगुर असतो, आत्म्याचा आनंद चिरंतन असतो.

संत परंपरेतील अनेक उदाहरणे हेच सांगतात. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, “न लगे मुक्ती धनसंपदा, संतसंग देई सदा.” संतांना स्वर्ग नको, मोक्ष नको, त्यांना भगवंताचा सहवास हवा. कारण देवाच्या नामात जे सुख आहे, ते स्वर्गाच्या वैभवात नाही. संत नामदेव, एकनाथ, जनाबाई, चोखामेळा या सर्वांनी भक्तीला सर्वोच्च स्थान दिले.

आजच्या काळातही या ओवीचा संदेश तितकाच महत्त्वाचा आहे. आधुनिक माणूस विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि भौतिक प्रगतीच्या माध्यमातून स्वतःभोवती एक प्रकारची अमरावती उभारण्याचा प्रयत्न करीत आहे. आलिशान घरे, महागड्या गाड्या, सत्ता, पैसा, प्रसिद्धी, सुखसोयी यांच्यामध्ये तो आनंद शोधत आहे. पण बाह्य वैभव वाढत असतानाच मनातील रिक्तता, अस्वस्थता आणि तणावही वाढताना दिसतो. कारण खरी शांती ही वस्तूंमध्ये नसते; ती मनाच्या समाधानात असते.

आज माणूस दीर्घायुष्य मिळविण्यासाठी प्रयत्न करीत आहे. वैद्यकीय विज्ञानामुळे आयुष्य वाढले आहे. परंतु केवळ आयुष्य वाढले म्हणून जीवनाचा अर्थ प्राप्त होत नाही. दीर्घायुष्यापेक्षा जीवनाची गुणवत्ता महत्त्वाची असते. “अमरत्व हेंचि सिंहासन” या प्रतिमेतून एक प्रश्न निर्माण होतो की, आपण केवळ जगण्याचा कालावधी वाढविण्यात धन्यता मानतो आहोत की जीवन अधिक अर्थपूर्ण करण्याचा प्रयत्न करीत आहोत?

त्याचप्रमाणे “ऐरावतासारिखें वाहन” या प्रतिमेतून आपण आपल्या जीवनातील भौतिक साधनांकडे पाहू शकतो. आज वाहनांचे प्रकार बदलले आहेत. हत्तीच्या जागी आलिशान मोटारी आल्या आहेत. पण प्रतिष्ठेची मानसिकता तीच आहे. मनुष्याला बाह्य वैभवातून श्रेष्ठत्व सिद्ध करायचे असते. मात्र ज्ञानेश्वर महाराज सूचित करतात की, बाह्य साधनांनी मनुष्य महान होत नाही. महानता अंतःकरणातील निर्मळतेत, प्रेमात आणि भक्तीत असते.

“अमरावती” ही केवळ एखादी नगरी नाही. ती मानवी आकांक्षांचे प्रतीक आहे. प्रत्येकाच्या मनात एक अमरावती असते. कोणाला संपत्तीची अमरावती हवी असते, कोणाला सत्तेची, कोणाला कीर्तीची, तर कोणाला ज्ञानाची. पण या सर्व आकांक्षांच्या पलीकडे एक परमसत्य आहे. ते म्हणजे आत्मस्वरूपाची अनुभूती. ज्याला स्वतःच्या अंतर्यामध्ये वसणारा परमेश्वर सापडतो, त्याच्यासाठी संपूर्ण विश्वच अमरावती बनते.

ज्ञानेश्वर माऊलींची दृष्टी विलक्षण व्यापक आहे. ते स्वर्गाला नाकारत नाहीत, पण त्याचे स्थान योग्य रीतीने समजावून सांगतात. स्वर्ग हे साधन आहे, साध्य नाही. सुख हे अंतिम ध्येय नाही, तर सत्याचा शोध हे अंतिम ध्येय आहे. बाह्य वैभवापेक्षा अंतःकरणातील समृद्धी अधिक मौल्यवान आहे. ज्याच्या मनात भगवंताचे स्मरण आहे, ज्याच्या जीवनात प्रेम, करुणा, समता आणि भक्ती आहे, त्याला स्वर्ग शोधण्यासाठी मृत्यूनंतर कुठेही जाण्याची गरज नाही. त्याच्या जीवनातच स्वर्ग अवतरतो.

म्हणूनच या ओवीचे खरे सौंदर्य तिच्या शब्दचित्रात नसून तिच्या तत्त्वज्ञानात आहे. अमरत्वाचे सिंहासन, ऐरावताचे वाहन आणि अमरावतीची राजधानी ही केवळ स्वर्गाची अलंकारिक वैशिष्ट्ये नसून, मानवी मनाला आकर्षित करणाऱ्या सर्व भौतिक आणि दैवी ऐश्वर्यांचे प्रतीक आहेत. आणि या सर्व प्रतीकांच्या माध्यमातून ज्ञानेश्वर माऊली एक गूढ सत्य सांगतात—जगातील कोणतेही वैभव, कितीही मोहक असले तरी ते परमेश्वरप्राप्तीच्या आनंदाशी तुलना करू शकत नाही.

ज्याच्या हृदयात भगवंताचा निवास आहे, ज्याच्या ओठांवर नाम आहे आणि ज्याच्या जीवनात प्रेमाचा झरा अखंड वाहत आहे, त्याच्यासाठी प्रत्येक क्षण अमरत्वाचे सिंहासन आहे, प्रत्येक कर्म ऐरावताचे वाहन आहे आणि त्याचे स्वतःचे अंतःकरणच अमरावतीची राजधानी बनते. हाच या ओवीचा खरा भावार्थ आहे आणि हाच ज्ञानेश्वरीतील भक्तियोगाचा अद्वितीय संदेश आहे.