अधियज्ञ म्हणजे काय ?

देवा अधियज्ञ तो काई । कवण पां इये देहीं ।
हें अनुमानसि कांहीं । दिठी न भरे ।। ४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा

ओवीचा अर्थ – देवा, अधियज्ञ तो काय आहे व त्या देहांत तो कोण आहे, हें अनुमानानें पाहू म्हटलें तर कांहीच समजुतीस येत नाही.

भगवंताच्या सान्निध्यात उभा असलेला अर्जुन इथे एका अत्यंत सूक्ष्म आणि गूढ प्रश्नाच्या उंबरठ्यावर येऊन थांबतो. “देवा,” असे साकडे घालत तो विचारतो, “हा अधियज्ञ नेमका काय आहे? आणि या देहात तो कुठे आहे?” हा प्रश्न ऐकायला जरी साधा वाटत असला, तरी तो मन, बुद्धी आणि अहंकार यांना पार करून जाणारा आहे. कारण अर्जुन लगेचच कबूल करतो की अनुमानाने, तर्काने, विचारांच्या कसरतीने पाहू म्हटले तर काहीच समजत नाही; दृष्टी भरत नाही, समाधान मिळत नाही.

ज्ञानेश्वर माऊली या ओवीतून मानवी बुद्धीची मर्यादा अत्यंत नेमकेपणाने उलगडतात. अधियज्ञ म्हणजे काय, हा प्रश्न मुळातच बौद्धिक उत्तर मागणारा नाही. कारण अधियज्ञ ही संकल्पना शब्दांत पकडता येत नाही, तर्कात मावणारी नाही, आणि विचारांच्या चौकटीत बसणारीही नाही. ती अनुभवाची गोष्ट आहे. पण अनुभव येण्यासाठी ज्या दृष्टीची गरज असते, ती दृष्टी अनुमानातून मिळत नाही, हे अर्जुन इथे मान्य करतो.

आपण सामान्यतः देव, आत्मा, ब्रह्म, यज्ञ, साधना या सगळ्या गोष्टी बुद्धीच्या सहाय्याने समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो. ग्रंथ वाचतो, व्याख्या शोधतो, तुलना करतो. पण ज्ञानेश्वर सांगतात की अधियज्ञ हा असा काही विषय नाही की ज्याला “हा असा आहे” असे सांगून संपवता येईल. कारण अधियज्ञ म्हणजे केवळ बाहेर होणारा यज्ञ नव्हे, तर देहाच्या आत, जीवनाच्या आत, श्वासोच्छ्वासात, चेतनेच्या गाभ्यात घडणारा एक सतत चालू असलेला यज्ञ आहे.

“कवण पां इये देहीं” — या ओळीतून एक फार खोल प्रश्न उभा राहतो. देह म्हणजे काय? केवळ मांस, अस्थी, रक्त, त्वचा यांचा पुंजका? की अनुभूती, स्मृती, इच्छा, वेदना, आनंद यांचे केंद्र? जर अधियज्ञ देहातच आहे, तर तो देहाच्या कुठल्या कोपऱ्यात आहे? हृदयात? मेंदूत? श्वासात? की सर्व देहभर व्यापून उरलेला आहे? या प्रश्नाचे उत्तर शोधायला गेले, तर बुद्धी अधिकच गोंधळून जाते.

अर्जुन म्हणतो, “हें अनुमानसि कांहीं दिठी न भरे.” म्हणजेच, मी तर्काने पाहू लागलो, विचारांनी शोधू लागलो, पण काहीच नजरेत भरत नाही. हा अनुभव प्रत्येक साधकाचा आहे. जेव्हा आपण अध्यात्माच्या वाटेवर चालायला लागतो, तेव्हा सुरुवातीला वाटते की अधिक वाचन, अधिक चर्चा, अधिक विचार केल्याने सत्य उलगडेल. पण एक टप्पा असा येतो की विचारच आडवे येऊ लागतात. बुद्धी प्रश्न विचारते, पण उत्तरे समाधान देत नाहीत.

ज्ञानेश्वर माऊली इथे सूचित करतात की अधियज्ञ हा जाणण्याचा विषय नाही, तर होण्याचा विषय आहे. तो समजून घ्यायचा नाही, तर अनुभवायचा आहे. आणि अनुभव येण्यासाठी मनाची स्थिती बदलावी लागते. जोपर्यंत मन बाहेर धावते, देहाला मी समजते, आणि विचारांना सत्य मानते, तोपर्यंत अधियज्ञ दिसत नाही.

अधियज्ञ म्हणजे देहात वास करणारा तो परमात्मा, जो सर्व कर्मांचा साक्षी आहे. यज्ञात जसा अग्नी केंद्रस्थानी असतो, तसेच देहयज्ञात चेतना केंद्रस्थानी आहे. आपण खातो, चालतो, बोलतो, श्वास घेतो — हे सगळे क्रिया आहेत. पण या क्रियांना चालना देणारी जी शक्ती आहे, ती अधियज्ञ आहे. ती दिसत नाही, पण तिच्याशिवाय काहीच घडत नाही.

माणूस बाहेरच्या यज्ञांमध्ये देव शोधतो — अग्नीत, मंत्रांत, विधींमध्ये. पण ज्ञानेश्वर सांगतात की खरा यज्ञ देहातच चाललेला आहे. श्वास येतो, जातो; अन्नाचे रस बनतात; विचार उठतात, मावळतात — हा सगळा एक अखंड यज्ञ आहे. आणि या यज्ञाचा अधिपती म्हणजे अधियज्ञ.

पण हा अधियज्ञ दिसत का नाही? कारण आपली दृष्टी बाहेर वळलेली असते. डोळ्यांना जे दिसते, कानांना जे ऐकू येते, त्यालाच आपण सत्य मानतो. अधियज्ञ मात्र इंद्रियांच्या पलिकडे आहे. म्हणूनच अनुमान अपुरे पडते. तर्काने देव सापडत नाही, कारण देव हा तर्काचा विषय नाही.

अर्जुनाचा प्रश्न हा शंका नसून प्रामाणिक कबुली आहे. “मला कळत नाही” असे सांगण्याचे धैर्य त्यात आहे. आणि हेच धैर्य साधनेची सुरुवात असते. जेव्हा मन मान्य करते की मला कळत नाही, तेव्हाच कृपेचा मार्ग खुला होतो.

ज्ञानेश्वरांच्या मते, अधियज्ञाला पाहण्यासाठी डोळे उघडून उपयोग नाही; अंतर्दृष्टी उघडावी लागते. देहाला वस्तू मानण्याऐवजी साधन मानावे लागते. देह म्हणजे मंदिर आहे, आणि अधियज्ञ म्हणजे त्या मंदिरात अखंड प्रज्वलित असलेला दीप आहे. पण हा दीप पाहण्यासाठी मनाची नजर हवी.

या ओवीतून ज्ञानेश्वर एक सूक्ष्म इशारा देतात — देव बाहेर शोधण्यात आयुष्य जाऊ देऊ नका. तो देहात आहे, पण देह म्हणून नाही; चेतना म्हणून आहे. आणि जोपर्यंत आपण देहाला “मी” मानतो, तोपर्यंत अधियज्ञ “तो” म्हणून दूर राहतो. जेव्हा “मी” विरघळतो, तेव्हा अधियज्ञ प्रकटतो.

अशा रीतीने ही ओवी आपल्याला बौद्धिक समाधान देत नाही, पण आत्मिक अस्वस्थता निर्माण करते. आणि ही अस्वस्थताच साधनेचा खरा प्रारंभ आहे. कारण जेव्हा दृष्टी भरत नाही, तेव्हाच अंतर्मुख होण्याची गरज कळते. अनुमान थांबते, आणि अनुभूतीची वाट सुरू होते.

अधियज्ञ म्हणजे देहात घडणाऱ्या प्रत्येक क्षणाचा साक्षीदार. तो कुठे आहे, असा प्रश्न विचारण्याऐवजी “तो मीच आहे का?” असा प्रश्न जेव्हा उमटतो, तेव्हा ज्ञानेश्वरीचा अर्थ उलगडू लागतो. आणि तेव्हाच अर्जुनाचा प्रश्न शमतो, कारण उत्तर शब्दांत नसते, तर अस्तित्वात उतरलेले असते.