एन. शिवदास यांच्या हिंदू…? महाजन या कादंबरीचा भारतीयत्वाच्या नजरेतून शोध
भारतीयत्व हा शब्द उच्चारला की आपल्या डोळ्यांसमोर परंपरा, संस्कार, अध्यात्म, कुटुंबव्यवस्था, धर्म, देवालये आणि समाजजीवन यांची एक व्यापक चौकट उभी राहते. परंतु साहित्याच्या विश्वात भारतीयत्व केवळ गौरवाचा विषय नसतो; तो अनेकदा प्रश्नांचा, संघर्षांचा आणि अस्वस्थतेचा केंद्रबिंदू ठरतो. एन. शिवदास यांची हिंदू महाजन ही कादंबरी याच अर्थाने महत्त्वाची आहे. ती भारतीयत्वाचा उत्सव साजरा करत नाही; उलट भारतीय समाजाने स्वतःकडे पाहावे, स्वतःला प्रश्न विचारावेत, यासाठी आरसा धरते.
हिंदू महाजन ही कादंबरी वाचताना असे जाणवते की लेखकाने भारतीय समाजाच्या अंतःस्तरात रुजलेल्या नैतिकतेच्या कल्पना, स्त्रीविषयक दृष्टिकोन, धर्म आणि समाजसत्तेचे संबंध, तसेच परंपरेच्या नावाखाली टिकवून ठेवलेले अन्याय यांचे निर्भीड चित्रण केले आहे. त्यामुळे ही कादंबरी भारतीयत्वाच्या गौरवगाथेपेक्षा भारतीयत्वाच्या आत्मपरीक्षणाची कथा अधिक ठरते.
१. भारतीयत्व आणि समाजव्यवस्थेचा गाभा
भारतीय समाजाची रचना ही केवळ कुटुंबाभोवती फिरणारी नसून, ती धर्म, जात, प्रतिष्ठा आणि सामाजिक सत्तेभोवती विणलेली आहे. हिंदू महाजनमधील ‘महाजन’ ही व्यक्तिरेखा किंवा संकल्पना केवळ एका व्यक्तीचे प्रतिनिधित्व करत नाही; ती एका संपूर्ण समाजव्यवस्थेचे प्रतीक आहे. महाजन म्हणजे समाजमान्यता देणारा, नाकारणारा, दोष झाकणारा आणि गरज पडल्यास सत्य दडपणारा घटक.
भारतीयत्वाच्या नावाखाली समाजाने निर्माण केलेल्या संकेतांमध्ये—
काय बोलायचे आणि काय बोलू नये
कोणते सत्य उघड करायचे आणि कोणते लपवायचे
कोणाला क्षमा आणि कोणाला शिक्षा
हे सर्व ठरवण्याची सत्ता महाजनाकडे असते. कादंबरी या सत्तेचा उलगडा करते. ती दाखवते की भारतीय समाजात धर्म आणि नैतिकतेचा वापर अनेकदा सामाजिक नियंत्रणासाठी केला जातो.
२. स्त्री-अस्मिता : भारतीयत्वातील सर्वात दुर्लक्षित वास्तव
कादंबरीतील सर्वात तीव्र आणि अस्वस्थ करणारा मुद्दा म्हणजे स्त्रीचे शोषण आणि मौन. “स्त्रीचे शोषण आजही थांबलेले नाही” हा विचार केवळ विधान म्हणून येत नाही, तर तो कथानकाच्या प्रवाहात खोलवर रुजलेला आहे. भारतीय समाजात स्त्रीला ‘संस्कारांची वाहक’, ‘घराची इज्जत’ आणि ‘त्यागमूर्ती’ म्हणून गौरवले जाते; पण प्रत्यक्षात तिच्या वेदना, प्रश्न आणि सत्य यांना गप्प बसवले जाते.
अपत्याचा बाप कोण आहे हा प्रश्न भारतीय समाजात केवळ जैविक नसून सामाजिक आणि नैतिक प्रश्न बनतो. पुरुषाच्या चुकीवर समाज मौन बाळगतो, पण स्त्रीला मात्र लाज, भीती आणि अपराधभावनेच्या चौकटीत अडकवतो. कादंबरी या दुहेरी नैतिकतेवर नेमके बोट ठेवते. येथे भारतीयत्व म्हणजे न्याय देणारी संकल्पना न राहता, अन्याय झाकणारी व्यवस्था ठरते.
३. ‘आई’ आणि ‘मौन’ : त्याग की अन्याय?
भारतीय संस्कृतीत आईला देवत्व दिले जाते. तिचा त्याग, सहनशीलता आणि मौन यांचे उदात्तीकरण केले जाते. पण हिंदू महाजन विचारते—हे मौन खरंच त्याग आहे का, की समाजाने लादलेली सक्ती? आईला सत्य माहीत असूनही ते सांगता येत नाही, कारण समाज स्वीकारणार नाही. येथे भारतीयत्वाचा गाभा उलगडतो—समाजाच्या प्रतिष्ठेसाठी व्यक्तीच्या सत्याचा बळी.
ही कादंबरी सांगते की भारतीयत्व जर खरोखर मानवी मूल्यांवर आधारित असेल, तर त्यात स्त्रीचे मौन नव्हे तर तिचा आवाज केंद्रस्थानी असायला हवा. पण वास्तवात तसे घडत नाही, आणि याच विरोधाभासावर कादंबरी प्रकाश टाकते.
४. धर्म, नैतिकता आणि सत्तेचा संगम
हिंदू महाजनमध्ये धर्म हा श्रद्धेचा विषय म्हणून न येता, सत्तेचे साधन म्हणून येतो. धर्माच्या नावाखाली समाजात योग्य-अयोग्याचे निकष ठरवले जातात. कोण पवित्र आणि कोण अपवित्र, कोण स्वीकारार्ह आणि कोण नाकारण्याजोगा—हे ठरवण्याचे अधिकार काही हातात केंद्रीत होतात.
भारतीयत्व येथे प्रश्नांच्या भोवऱ्यात सापडते. कारण धर्म जर मानवतेसाठी असेल, तर तो अन्याय का झाकतो? नैतिकता जर सार्वत्रिक असेल, तर ती स्त्रीसाठी वेगळी आणि पुरुषासाठी वेगळी का? कादंबरी या प्रश्नांची उत्तरे देत नाही, पण ती प्रश्न विचारायला भाग पाडते—आणि तेच तिचे मोठे सामर्थ्य आहे.
५. भारतीयत्व : गौरव नव्हे, आत्मसंवाद
या कादंबरीकडे भारतीयत्वाच्या नजरेतून पाहताना एक गोष्ट स्पष्ट होते—हिंदू महाजन भारतीय संस्कृतीचा गौरव करत नाही, तर तिच्याशी संवाद साधते. हा संवाद सुखद नाही; तो अस्वस्थ करणारा आहे. पण तो आवश्यक आहे. कारण कोणतीही संस्कृती प्रश्न विचारण्याची क्षमता गमावली, तर ती जड होते.
एन. शिवदास भारतीयत्वाची व्याख्या नव्याने मांडतात—
परंपरा म्हणजे प्रश्न विचारण्यास बंदी नव्हे
संस्कार म्हणजे मौन नव्हे
धर्म म्हणजे अन्याय झाकणे नव्हे
ही कादंबरी भारतीयत्वाला एका मानवी, संवेदनशील आणि विवेकी चौकटीत पाहण्याचा आग्रह धरते.
६. भारतीयत्वाचा आरसा
हिंदू महाजन ही कादंबरी वाचकाला समाधान देत नाही; ती अस्वस्थ करते. पण ही अस्वस्थताच तिची ताकद आहे. भारतीयत्वाचा खरा सन्मान हा प्रश्न न विचारण्यात नसून, प्रश्न विचारण्यात आहे. हे ही कादंबरी ठामपणे सांगते.
भारतीय समाजाने स्वतःकडे पाहावे, आपल्या परंपरांचे पुनर्मूल्यांकन करावे, स्त्रीला माणूस म्हणून स्वीकारावे आणि धर्माला मानवतेशी जोडावे. हा या कादंबरीचा अंतःस्वर आहे. म्हणूनच हिंदू महाजन ही केवळ एक कादंबरी न राहता, भारतीयत्वाच्या आत्मसंवादाची एक महत्त्वाची साहित्यकृती ठरते.
