ब्रह्मरंध्र हे मृत्यूचे द्वार नव्हे तर अनंत जीवनाचे प्रवेशद्वार

आकळलेनि योगें । मध्यमामध्यमार्गे ।
अग्निस्थानौनि निगे । ब्रह्मरंध्रा ।। ९४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा

ओवीचा अर्थ – स्वाधीन झालेल्या अष्टांग योगानें, सुषुम्ना नाडीच्या मध्यमार्गानें, अग्निस्थानापासून ब्रह्मरंध्रास जाण्यास तो प्राण निघतो.

ज्ञानेश्वर माऊली या ओवीत योगसाधनेचा केवळ शारीरिक किंवा प्राणिक प्रवास सांगत नाहीत, तर जीवात्म्याच्या ब्रह्मप्रवेशाचा सूक्ष्म अध्यात्मिक नकाशा उलगडतात. ही ओवी ऐकताना किंवा वाचताना असे वाटते की माऊली आपल्याला देहाच्या आत घेऊन जात आहेत—जिथे डोळे निरुपयोगी होतात, बुद्धी थकते आणि अनुभवच बोलू लागतो.

माऊली म्हणतात— “आकळलेनि योगें”. येथे ‘आकळणे’ म्हणजे केवळ समजणे नव्हे, तर पूर्णपणे स्वाधीन होणे. योग हा येथे बाह्य क्रिया नाही; तो आत्मसात झालेला आहे. जसा एखादा श्वास आपोआप आत-बाहेर जातो, तसा योग साधकाच्या जीवनाचा स्वभाव बनतो. अष्टांग योगातील यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी—हे सारे टप्पे साधकाने ओलांडलेले आहेत. आता योग त्याच्या कष्टाने साधला जाणारा उपाय राहात नाही; तो त्याची अवस्था बनतो.

ही अवस्था आली की देह आणि मन यांच्यातील संघर्ष संपतो. मनाला देहाची भीती राहात नाही आणि देहाला मनाचे ओझे वाटत नाही. अशा वेळी प्राण स्वाधीन होतो. प्राण म्हणजे फक्त श्वास नव्हे; तोच जीवनशक्ती आहे, चेतना आहे, आणि सूक्ष्म स्तरावर आत्म्याचा वाहक आहे. प्राण स्वाधीन होणे म्हणजे जीवनाचा ताबा अहंकाराकडून सुटून आत्म्याकडे जाणे. यानंतर माऊली म्हणतात— “मध्यमामध्यमार्गे”. हा मध्यमार्ग म्हणजे सुषुम्ना नाडी. इडा आणि पिंगला या दोन नाड्या द्वैताचे प्रतीक आहेत—सुख-दुःख, दिवस-रात्र, स्त्री-पुरुष, शीत-उष्ण. पण सुषुम्ना हा द्वैताच्या पलीकडचा मार्ग आहे. म्हणून त्याला ‘मध्यम’ म्हणतात—न अति, न न्यून; न उजवा, न डावा; न बाहेर, न आत.

सुषुम्ना जागृत होणे ही साधकाच्या आयुष्यातील फार मोठी घटना असते. कारण इथे प्राणाची गती बदलते. बाह्य जगाकडे धावणारा प्राण आत वळतो. विषयांकडे वाहणारी चेतना स्वतःच्या मूळाकडे प्रवास सुरू करते. हा प्रवास कोणत्याही बाह्य हालचालीशिवाय होतो. साधक बाहेरून शांत दिसतो, पण आत एक महायात्रा सुरू असते.

माऊली पुढे म्हणतात— “अग्निस्थानौनि निगे”. अग्निस्थान म्हणजे नाभीप्रदेश. भारतीय अध्यात्मात नाभी ही केवळ शारीरिक केंद्र नाही; ती ऊर्जेचे केंद्र आहे. येथेच जठराग्नि आहे, येथेच कुंडलिनीची सुप्त शक्ती आहे. अग्नी म्हणजे शुद्धीकरण. जसा अग्नीत सोने शुद्ध होते, तसेच येथे प्राणाचे शुद्धीकरण होते.

प्राण जेव्हा अग्निस्थानातून पुढे सरकतो, तेव्हा साधकाच्या आतले मल, वासना, संस्कार जळू लागतात. हा टप्पा सुखद नसतो. अनेक साधक येथे थांबतात, कारण आतून जळजळ होते—मानसिक अस्वस्थता, जुने दुःख, भीती, अहंकार वर येऊ लागतो. पण जो साधक गुरुच्या कृपेने, श्रद्धेने आणि धैर्याने पुढे जातो, तो या अग्नीतून सोन्यासारखा तावून-सुलाखून निघतो. या अवस्थेत देहाची जाणीव हळूहळू विरळ होत जाते. साधकाला स्वतःचे शरीर जड वाटू लागते, जणू तो शरीरात आहे पण शरीर त्याचा नाही. संत तुकाराम म्हणतात— “देह गेले विसरूनी, उरले नामस्मरण”. हाच अनुभव येथे सुरू होतो.

आणि मग माऊली म्हणतात— “ब्रह्मरंध्रा”. ब्रह्मरंध्र म्हणजे सहस्रार चक्र, टाळूच्या टोकावर असलेले सूक्ष्म द्वार. हे द्वार म्हणजे जीव आणि ब्रह्म यांच्यातील शेवटची सीमा. इथपर्यंत प्रवास म्हणजे साधना; यापुढे जे घडते ते कृपा.

प्राण जेव्हा ब्रह्मरंध्रात पोहोचतो, तेव्हा साधकाचा व्यक्तिगत ‘मी’ विरघळू लागतो. येथे कोणतेही रूप, नाव, विचार उरत नाहीत. फक्त अस्तित्वाची शुद्ध जाणीव उरते. संत ज्ञानेश्वर यालाच पुढे “मीचि विश्व झाले” असे म्हणतात. येथे आत्मा स्वतःला स्वतंत्र मानत नाही; तो ब्रह्माशी एकरूप होतो. ही अवस्था म्हणजे मृत्यू नव्हे, तर मृत्यूवर मात. कारण येथे साधक देहात असतानाच देहाच्या पलीकडे जातो. गीतेत श्रीकृष्ण म्हणतात— “उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम्”. म्हणजे जो योगी या प्राणगतीला जाणतो, तो मुक्त होतो.

महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, ज्ञानेश्वर ही ओवी सांगताना कुठेही भीती निर्माण करत नाहीत. ते हा प्रवास अत्यंत नैसर्गिक, प्रेमळ आणि सहज दाखवतात. कारण त्यांच्या दृष्टीने योग म्हणजे पलायन नव्हे, तर पूर्णत्व. देह सोडणे नव्हे, तर देहाच्या मर्यादा ओलांडणे.

आजच्या काळात ही ओवी फार महत्त्वाची आहे. कारण आपण योगाला केवळ आरोग्यापुरते मर्यादित केले आहे. पण माऊली आपल्याला आठवण करून देतात की योगाचा अंतिम हेतू हा देह सुदृढ करणे नसून आत्म्याला मुक्त करणे आहे. प्राणाची ही यात्रा म्हणजे आपल्या जीवनशक्तीला बाह्य यश, स्पर्धा, अहंकार यांच्यापासून परत आणून आत्मसाक्षात्काराकडे नेणे. शेवटी हे लक्षात घ्यावे लागेल की हा मार्ग गुरुकृपेशिवाय कठीण आहे. कारण अग्निस्थान ते ब्रह्मरंध्र हा प्रवास केवळ तंत्राचा नाही, तर पूर्ण शरणागतीचा आहे. जिथे साधक म्हणतो— “मी काही करत नाही, तोच सर्व करतो.”

ही ओवी आपल्याला सांगते की देह हे कारागृह नाही; ते मंदिर आहे. प्राण हा कैदी नाही; तो यात्रेकरू आहे. आणि ब्रह्मरंध्र हे मृत्यूचे द्वार नाही; ते अनंत जीवनाचे प्रवेशद्वार आहे.