ज्ञानेश्वरांच्या दृष्टीने साधना म्हणजे…

तरी मना या बाहेरिलीकडे । यावयाची साविया सवें मोडे ।
हें हृदयाचां डोहीं बुडे । तैसें कीजे ।। १११ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय

ओवीच अर्थ – तरी या मनाला बाहेर येण्याची जी सवय आहे, ती सहज नाहीशी करून, तें हृदयाच्या डोहांत बुडेल तसें करावे.

या ओवीत ज्ञानदेव मनाशी थेट बोलत आहेत. इथे अर्जुन नाही, श्रोता नाही. इथे साधक आणि त्याचे मन आमनेसामने उभे आहेत. मन हीच सर्वात मोठी अडचण आहे आणि मन हेच मुक्तीचे साधन आहे, हे ज्ञानेश्वरांना स्पष्ट ठाऊक आहे. म्हणूनच ते मनाशी अत्यंत मृदू, पण ठाम शब्दांत संवाद साधतात.

मनाची पहिली ओळखच बाहेर जाण्याची आहे. डोळे, कान, नाक, जिभ, त्वचा या इंद्रियांच्या साहाय्याने मनाचा स्वभाव बाह्य जगाकडे धाव घेण्याचा आहे. रूप, रस, गंध, शब्द, स्पर्श यांत मन रमते. ज्ञानदेव याला “बाहेरिलीकडे यावयाची साविया” असे म्हणतात. ही सवय कालची नाही, जन्मोजन्मांची आहे. म्हणून ती सहज सुटणारी नाही. पण ज्ञानदेव ‘तोडा’ असेही म्हणत नाहीत; ते म्हणतात “सवें मोडे”—हळूहळू, सावकाश, नाजूकपणे मोडावी.

इथे अध्यात्माची फार मोठी किल्ली आहे. मनावर जबरदस्ती करून, त्याला कोंडून, दडपून साधना होत नाही. उलट तसे केल्यास मन अधिक बंडखोर होते. ज्ञानेश्वर सांगतात की मनाची बाहेर जाण्याची सवय मोडायची, पण ती तोडायची नाही. ही सवय मोडताना प्रेम, संयम आणि जागरूकता आवश्यक आहे.

मग प्रश्न उभा राहतो—मन बाहेरून आत कसे वळणार? ज्ञानदेव त्याचे उत्तर देतात—“हें हृदयाचां डोहीं बुडे तैसें कीजे”. मनाला बाहेरून ओढून आत आणायचे नाही; तर ते हृदयाच्या डोहात बुडेल असे करायचे आहे. हा डोह म्हणजे काय? हा डोह म्हणजे भाव, श्रद्धा, आत्मिक ओलावा, गुरुकृपा, नामस्मरण, आत्मविचार—जिथे मनाला शांततेचा, समाधानाचा आणि पूर्णत्वाचा अनुभव येतो.

डोह म्हणजे खोल पाणी. वरच्या थरावर तरंग असतात, लाटा असतात, आवाज असतो. पण खोलात गेल्यावर शांतता असते. मनही तसेच आहे. वरच्या पातळीवर विचारांची गर्दी असते—हवे-नको, इच्छा-भीती, भूतकाळ-पुढील काळ. पण मन जसे जसे आत उतरते, तसे तसे विचार विरघळत जातात. ज्ञानदेव मनाला त्या खोल पातळीवर घेऊन जायला सांगतात.

आजच्या भाषेत सांगायचे तर ही ‘माइंडफुलनेस’ नाही, ही ‘हार्टफुलनेस’ आहे. केवळ लक्ष एकाग्र करणे नव्हे, तर मनाला हृदयाशी जोडणे आहे. कारण हृदय म्हणजे फक्त भावनिक केंद्र नाही; ते आत्म्याचे द्वार आहे. मन जेव्हा हृदयात बुडते, तेव्हा अहंकाराचे वजन कमी होते. “मी करतो”, “माझे”, “मला” हे भाव गळून पडतात.

ज्ञानेश्वरांच्या दृष्टीने साधना म्हणजे बाह्य गोष्टी सोडणे नव्हे; तर आतल्या आसक्ती विरघळवणे होय. मन बाहेर धावतं कारण त्याला आत रिकामेपण वाटतं. पण जेव्हा हृदय भरलेलं असतं—नामाने, गुरुस्मरणाने, भक्तीने—तेव्हा मन आपोआप आत स्थिर होतं. म्हणूनच ते “बुडेल तैसें” असे म्हणतात. बुडणे म्हणजे जबरदस्तीने पाण्यात टाकणे नव्हे; तर पाण्याच्या गोडव्यात स्वतःला विसरून जाणे.

या ओवीतून एक फार महत्त्वाचा अध्यात्मिक सिद्धांत समोर येतो—मनाला नियंत्रणात आणण्याचा मार्ग म्हणजे प्रेमाचा मार्ग. प्रेम नसलेली साधना कोरडी असते. हृदय ओलसर नसेल, तर मन तिथे थांबत नाही. म्हणून ज्ञानदेव हृदयाचा डोह निर्माण करण्यावर भर देतात. हा डोह गुरुकृपेशिवाय निर्माण होत नाही. गुरु म्हणजे बाहेरचा देह नव्हे; गुरु म्हणजे आतला प्रकाश, जो मनाला आत वळायला शिकवतो.

मन बाहेर जाते कारण ते विसराळू आहे. ते विसरते की खरे समाधान बाहेर नाही, आत आहे. ज्ञानेश्वर या ओवीतून मनाला आठवण करून देतात. ही आठवण म्हणजे ‘स्मरण’. म्हणूनच नामस्मरणाला एवढे महत्त्व आहे. नाम हे असे पाणी आहे, ज्यात मन सहज बुडते. विचारांशी झगडावे लागत नाही, मनाला ओढावे लागत नाही—ते आपोआप आत विरघळते.

आजच्या अस्वस्थ, वेगवान, ताणतणावांनी भरलेल्या जीवनात ही ओवी अधिकच अर्थपूर्ण ठरते. सतत बाह्य उत्तेजनांमध्ये अडकलेले मन आत येण्याची सवयच विसरले आहे. मोबाईल, सोशल मीडिया, बातम्या, स्पर्धा—या सगळ्यांनी मनाची बाहेर जाण्याची सवय अधिक बळकट केली आहे. अशा काळात ज्ञानेश्वरांचे हे शब्द एखाद्या शांत दीपाप्रमाणे आहेत.

मनाला आत आणणे म्हणजे जग सोडणे नव्हे. उलट, आत स्थिर झालेलं मन बाहेर अधिक सजग, अधिक करुणाशील आणि अधिक संतुलित राहू शकतं. जे मन सतत बाहेर धावतं, ते थकलेलं असतं. जे मन हृदयाच्या डोहात विसावलेलं असतं, तेच खऱ्या अर्थाने कर्मयोग करू शकतं.

या ओवीचा अंतिम संदेश असा की साधना ही लढाई नाही; ती परत येण्याची प्रक्रिया आहे. मन कुठे परके ठिकाणी गेलेले नाही; ते फक्त विसरून गेले आहे. ज्ञानेश्वर मनाला ओरडत नाहीत, शिक्षा देत नाहीत—ते प्रेमाने सांगतात, “तरी मना…” हा शब्दच किती मायेचा आहे. जणू आई आपल्या चंचल लेकराला हळूच हाक मारते.

मनाला बाहेरून आत आणण्याचा हा प्रवास म्हणजे आत्मज्ञानाचा मार्ग आहे. हृदयाचा डोह जितका खोल, तितकी साधना स्थिर. आणि ज्या क्षणी मन त्या डोहात बुडते, त्या क्षणी साधक आणि साध्य यांच्यातील अंतर नाहीसे होते. तेव्हा उरते फक्त शांतता—निर्विकार, निःशब्द, परिपूर्ण. हीच या ओवीची अनुभूती आहे.