पाठीं तेथेंचि तो भासळला । तव शब्दांचा दिवो मावळला ।
मग तयाहि वरी आटु भविन्नला । आकाशाचा ।। ३१४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा
ओवीचा अर्थ – नंतर तो प्राणवायु तेथेंच (मूध्निआकाशात) मिळाला तेंव्हा शब्दाचा दिवस मावळला. मग त्यानंतर आकाशाचाहि लय झाला.
ज्ञानेश्वरी हा केवळ गीतेवरील टीकाग्रंथ नाही, तर संत ज्ञानेश्वरांनी त्यात शब्दरूपात अनंताचे वर्णन करत अद्वैत तत्त्वज्ञानाचे अनुभवस्वरूप प्रगट केले आहे. अध्याय सहावा – ‘ध्यानयोग’ – हा योगाच्या अत्युच्च अवस्थेचा, चैतन्याच्या मूळाशी एकरूप होण्याच्या प्रक्रियेचा विस्ताराने ऊहापोह करणारा अध्याय आहे. या अध्यायातील ओवी क्र. ३१४ मध्ये योगीच्या अंतिम स्थितीचे वर्णन येते, जिथे सर्व इंद्रिय, मन, प्राण, शब्द, आकाश इत्यादींचा विसर्जन होतो.
ही ओवी संपूर्ण अध्यात्ममार्गातील अंतिम टप्प्याचे – म्हणजे ‘असंप्रज्ञात समाधी’चे – अत्यंत गूढ आणि सूक्ष्म वर्णन करते. आपण या ओवीचे चरणशः आणि अर्थगर्भ स्तरांवर निरूपण पाहूया.
🌌 ओवीचा पदनिरूपार्थ
पाठीं तेथेंचि तो भासळला
“तेथेंच” म्हणजे जिथे ‘मूध्नि आकाश’ आहे – म्हणजेच शिखर स्थिती.
“भासळला” म्हणजे विलीन होणे, मिसळून जाणे, विरघळून जाणे.
हे सूचित करते की योगीचा प्राणवायु किंवा चैतन्य मूळ शून्यतामय चैतन्याशी (ब्रह्मरूप आकाशाशी) एकरूप होतो.
योगी जेव्हा प्राणाला ब्रह्मरंध्रात स्थिर करतो आणि मन, बुद्धी, अहंकाराचा संपूर्ण विसर पडतो – तेव्हा ‘प्राणवायू’ही त्या मूळ तत्त्वाशी मिसळतो. ह्या स्थितीत द्रष्टा आणि दृश्य असा भेदच उरत नाही.
तव शब्दांचा दिवो मावळला
“शब्दांचा दिवो” म्हणजे ‘शब्द’ – म्हणजे वाणी, उच्चार, आणि पर्यायाने बुद्धीचा कार्यक्षम प्रवाह.
जसा सूर्य मावळतो आणि दिवा विझतो – तसाच शब्द, भाषा, विचार, आणि श्रुतीची कार्यशक्ती इथे मावळते.
शब्दाचे अस्तित्व केवळ द्वैत असताना असते – जिथे “मी” आणि “तो” असा फरक असतो.
परंतु येथे जसेच प्राण तल्लीन होतो, तसे शब्द – जो ‘नामरूप’ जगाची ओळख करून देतो – त्याचं अस्तित्वच संपतं.
ही आहे ‘वाङ्मयाची मूकता’ – ‘शब्दब्रह्म’ पुढे ‘परब्रह्मात’ विलीन होते.
मग तयाहि वरी आटु भविन्नला आकाशाचा
शब्दानंतरही जो ‘शेष’ राहतो, तो आहे ‘आकाश’ – पंचमहाभूतांतील सूक्ष्मतम.
पण त्या आकाशाचाही ‘आटु’ – म्हणजे संपूर्ण विसर्जन – होतो.
‘भविन्नला’ म्हणजे “भव” म्हणजे जन्ममृत्यू, ‘नल’ म्हणजे वाहणारा प्रवाह.
शब्दाचाही स्रोत जे आकाश, ते देखील आता “न भव”, “न नल” – अशा स्थितीत येते.
म्हणजेच, पंचमहाभूतांपलीकडील अशी स्थिती प्राप्त होते.
🧘 योगीच्या स्थितीचे रहस्य
ही ओवी आपल्याला ध्यानयोगाच्या अंतिम टप्प्याविषयी सांगते. योगीच्या अंतर्मनातील प्रवासाचे हे टोकाचे आणि सूक्ष्मतम वळण आहे.
प्रथम – प्राणाचा विलय
योगी प्राणवायूला श्वासावर नियंत्रण ठेऊन ब्रह्मरंध्रात स्थिर करतो.
प्राण ‘मूध्नि आकाशा’त म्हणजे ब्रह्मरंध्रातील चैतन्यस्थळी विलीन होतो.
द्वितीय – शब्दाचा विसर्जन
प्राणाच्या पश्चात, वाणी, शब्द, नामरूप, विचार या साऱ्या ‘विकल्पांची’ समाप्ती होते. ही स्थिती म्हणजे ‘शब्दब्रह्म’ पलीकडील – जेथे कोणताही ‘ध्वनी’ शिल्लक राहत नाही.
तृतीय – आकाशाचाही लय
सर्व काही ज्यात व्यापले आहे – ते आकाश. पण शेवटी तेही अशा तत्त्वात विलीन होते की ज्यात “न शब्द, न आकाश, न प्राण, न अहंकार” असतो – म्हणजे ‘निर्गुण निर्विकल्प आत्मा’ – अद्वैत.
🌺 अध्यात्मिक अर्थविस्तार
१. शब्दाचा मावळता दिवस
आपण सामान्य अनुभवात प्रत्येक गोष्टीला नाव देतो – तो आहे ‘शब्द’. शब्दाने आपण जग जाणतो. पण ध्यानयोगी या शब्दरूप ज्ञानाच्या पल्याड जातो – तिथे ‘शब्दब्रह्म’ सुद्धा परब्रह्मात विलीन होते.
उदा.
सूर्योदयात जसे अंधार लुप्त होतो, तसे परब्रह्माच्या प्रकटात शब्द सुद्धा मावळतो.
२. प्रकृतीपासून पूर्ण परावृत्ती
या स्थितीत पंचमहाभूतांची सुद्धा अंतीम लय होते. ‘आकाश’ हे पाचवा आणि सर्वांत सूक्ष्म तत्त्व – ते ही संपते. जेथे ‘आकाश’ नाही, तिथे “दिशा”, “स्पंदन”, “वेग”, “गती” नाही – फक्त शांत, निर्विकार आत्मस्वरूप.
३. निर्विकल्प समाधीचे चित्रण
ही स्थिती म्हणजे ‘निर्विकल्प समाधी’ – जिथे ‘स्मृती, चित्तवृत्ती, आत्मबुद्धी’ नाहीशी होते. तो ना झोप आहे, ना जागरण, ना स्वप्न, ना विचार – ती केवळ चैतन्यमात्राची अनुभूती.
📿 ज्ञानयोगातील योगीच्या परमोच्च अवस्थेचे सूचक चिन्ह
या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर ज्ञानयोगातून झालेल्या समाधीच्या परिपक्व स्थितीचे वर्णन करतात. ब्रह्मज्ञानात ‘विवेक’ आणि ‘वैराग्य’ असले तरी, शेवटी त्याही पल्याड जावे लागते. जेथे शब्द मावळतात आणि आकाश सुद्धा संपते – तेथे ‘मी’ आणि ‘तो’ चा भेद नाहीसा होतो.
✨ भावस्पर्शी प्रतीकात्मकता
🔹 भासळला
जसे समुद्रात नदी मिसळते, तशी प्राणशक्ती ब्रह्माशी विलीन होते.
🔹 दिवो मावळला
शब्द – हा दिवा आहे; ज्या दिव्याने अनुभवांचे ज्ञान होते. पण सत्याच्या प्रखर प्रकाशात हा दिवा नष्ट होतो. ‘ज्ञाता’ आणि ‘ज्ञेय’ – यांचे द्वैत नाहीसे होते.
🔹 आकाशाचा आटु
आकाश हे न संपणाऱ्या अशा अस्तित्वाचे प्रतीक आहे. परंतु परब्रह्म तेवढेच नाही – ते “आकाशापेक्षा ही व्यापक आणि सूक्ष्म” आहे.
📖 उपनिषदीय आणि योगशास्त्रीय आधार
कठोपनिषद म्हणते:
“यद्वै शब्दो न व्याहरते येन मनसा न मनुते” – ते ब्रह्म आहे.
योगसूत्रात पतंजली वर्णन करतात:
“तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम्” – तेव्हा द्रष्टा आपल्या स्वरूपात स्थित होतो.
मंडूक्य उपनिषदातील “तुरीय” अवस्था म्हणजेच हिच स्थिती.
🌷 अनुभवजन्य स्पष्टता
कोणताही साधक हे वाचून एक प्रश्न विचारतो – “माझ्या साधनेत मी ही अवस्था कशी ओळखू?”
या स्थितीत येताना:
आपली वाणी अनाठायी थांबते. शब्दांचा अर्थसुद्धा नकोसा वाटतो. मन ज्या क्षणी संपूर्णपणे निःस्तब्ध होते – आणि आत्मप्रकाशात निपुणते – तोच क्षण आहे,
जिथे ‘प्राण’, ‘शब्द’, ‘आकाश’ संपतात – आणि ‘स्वयं’ फक्त राहतो.
🌄 निष्कर्ष : आत्मतत्त्वात विलीनता
ही ओवी आपल्याला सांगते की:
ध्यान म्हणजे विचार करणे नव्हे – तर ‘विचारांचे विसर्जन’.
शब्द म्हणजे मार्ग – पण अंतिम गंतव्यावर पोहचल्यावर शब्दांचा उपयोग नसतो.
आकाश हे वस्तूंच्या अस्तित्वाचे क्षेत्र – पण जो ज्ञानी झाला, त्याच्यासाठी ‘अस्तित्व-नास्तित्व’ हेसुद्धा द्वैत उरत नाही.
🔚 समारोप
‘पाठीं तेथेंचि तो भासळला’ ही ओवी फक्त योगीची स्थिती सांगत नाही, तर आपल्यालाही एक अंतर्ज्ञान देते – आपण कोण आहोत याच्या आड येणाऱ्या सर्व गोष्टी – शब्द, प्राण, आकाश – यांचा विसर्जन करा आणि अनुभवस्वरूप बना. संत ज्ञानेश्वरांची ही ओवी म्हणजे अद्वैताच्या ‘निव्वळ शुद्ध चैतन्याची’ प्रचिती देणारा दीपस्तंभ आहे.
