…अशा अनुभवाला म्हणतात ‘ब्रह्मानुभव’

पाठीं तेथेंचि तो भासळला । तव शब्दांचा दिवो मावळला ।
मग तयाहि वरी आटु भविन्नला । आकाशाचा ।। ३१४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – आतां परब्रह्मरूपी डोहात जेथे आकाशाचाच थांग लागत नाही, तेथे या शब्दरूपी नाव ढकलण्याच्या वेळूचा लाग लागेल काय ?

जेव्हा साधक आत्म्याच्या पाठीशी ‘शब्दरूपी नाव’ (म्हणजे ध्यान, जप, मंत्र इ.) असतं, तेव्हा त्याच्या आधारे तो आत्मा परब्रह्माच्या दिशेने जाऊ लागतो. पण एक वेळ अशी येते की, जणू त्याचं ते शब्दरूपी नाव, त्याच्या पाठीशीच थांबतं आणि तो त्यापुढे एकटाच जातो. त्या टप्प्यावर ‘शब्द’ मागे राहतात. शब्दांचा दिवा मावळतो. मग त्या पुढच्या अवस्थेवर, जिथे ‘आकाशाचाही आट वाटत नाही’, तिथे शब्दांनी पोचायचं तरी कसं?

ज्ञानेश्वर माऊलींचा अद्वैताचा साक्षात्कार
या ओवीत ज्ञानेश्वर माऊलींनी अत्यंत सूक्ष्म अशा ध्यानाच्या अवस्थेचा अनुभव शब्दबद्ध केला आहे. हे वर्णन त्यांनी ‘शब्द – नाम – ध्यान – स्मरण’ यांचे प्रयोजन कितीपर्यंत असते आणि नंतर ते कसे मागे राहते, हे स्पष्ट करण्यासाठी केले आहे. यामध्ये आपण तीन प्रमुख स्तर बघतो:

शब्दपूर्व तपश्चर्या – साधक नामजप, ध्यान, श्वासावर लक्ष ठेवणं अशा मार्गाने साधना करतो.
शब्दबिंदूपर्यंतचा प्रवास – म्हणजे जिथे ‘शब्द’ म्हणजेच मंत्र, नाव, नामस्मरण हे मुख्य साधन असते.
शब्दापल्याडची अवस्था – जेथे ‘शब्द’ स्वतःच मागे राहतात. अनुभव फक्त ‘अनुभव’च उरतो. आणि मग तिथे न शब्द असतो, न मंत्र, न काही ध्वनी – केवळ ‘स्व’च उरतो.

“पाठीं तेथेंचि तो भासळला” — शब्द मागे राहतो
हे विधान अत्यंत प्रभावी आहे. इथे “तो” म्हणजे ‘शब्द’ – तो पाठीमागेच राहतो. “भासळला” म्हणजे जणू काही तो खोल डोहामध्ये हरवून गेला आहे. तो कुठे दिसेनासा झाला आहे.
हे काय दाखवतं?
शब्द ही आपल्या साधनेतील सुरुवातीची अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट आहे. जसा एखादा जलप्रवासी डोह ओलांडण्यासाठी नाव वापरतो, तसंच साधक ‘शब्द’ म्हणजे नाम, मंत्र, विचार यांच्या आधारे मनाच्या प्रवाहातून पार जातो. पण एक क्षण असा येतो की ते नाव, ते शब्द – तेच पुरेसे वाटत नाहीत. त्यांचा उपयोग संपतो.

संत एकनाथ म्हणतात:
“नाव घेता नामरूप गळे । नामी जीवाचे विस्मरण होये ।”
जेव्हा साधक पूर्ण तद्रूप होतो, तेव्हा ‘नाम’सुद्धा गळून पडतं. ज्ञानेश्वर माऊलींनी अगदी हाच भाव या ओवीत प्रकट केला आहे.

“शब्दांचा दिवो मावळला” — नामरूपाचा अस्त
‘दिवा मावळला’ हा अत्यंत हृदयस्पर्शी प्रतिमा आहे. रात्रीच्या अंधारात वाट दाखवणारा दिवा, जर मावळला, तर काय होईल ? वाट दिसेनाशी होते. पण इथे ती अवस्था काही घाबरण्याजोगी नाही. उलट दिवा मावळल्याने ‘नाव’ गाठलं गेलं आहे – दिवा म्हणजे साधन, आणि जिथे दिवा लागत नाही, तिथे पोचणं हेच अंतिम ध्येय असतं.
शब्दांचा दिवा म्हणजे नामस्मरण, मंत्रोच्चार, भगवंताचं वर्णन, वेद, उपनिषद, गीता – सर्व साधनरूप ज्ञान. या सर्वांचा उपयोग असा की त्यांनी साधकाला एका विशिष्ट उंचीपर्यंत आणावं. पण एक क्षण असा येतो की हे साधन अपुरं पडतं. तो दिवा मावळतो. यालाच “शब्दातीत अवस्था” म्हणतात. योगशास्त्रात याला असंप्रज्ञात समाधी म्हणतात – ज्यात शब्द, ज्ञान, द्वैत, इच्छा, संस्कार – सर्व गळून पडतात.

“मग तयाहि वरी आटु भविन्नला । आकाशाचा” — आकाशाच्या आटावरही तो जाई
ज्ञानेश्वर माऊलींनी येथे अतिशय सूक्ष्म उपमा दिली आहे – ‘भविन्नला’ म्हणजे किनारा, आट, सीमा. “आकाशाचा भविन्नलाही आटतो” म्हणजेच जिथे ‘आकाशाचाही शेवट’ येतो.

सामान्य अनुभूतीत आपण ‘आकाश’ म्हणजे असीम, अमर्यादित असं मानतो. पण जे परब्रह्म आहे – ते आकाशालाही व्यापून आहे. ते आकाशापेक्षा अधिक सूक्ष्म, अधिक व्यापक आहे. आपल्या शरीराच्या किंवा मनाच्या मर्यादा जशा शब्दांनी, मंत्रांनी ओलांडता येतात, तशाच ‘आकाशा’च्याही मर्यादा ओलांडून जाणं – हे केवळ ‘अनुभव’ातून शक्य आहे. हे जे अंतिम स्वरूप आहे – तिथे साधक शब्दांनी नाही, तर पूर्ण तादात्म्याने, आत्मारूप होऊनच पोचतो.

या अवस्थेचा अनुभव – ध्यानातील गूढ
ही अवस्था म्हणजे ध्यानाची सर्वात उंच शिखरं आहे. इथे न व्यक्तित्व उरतं, न अहंकार, न इच्छा, न ‘मी’पण. इथे केवळ ‘आहे’पणा उरतो. तो ‘आहे’पणही कोणतं नाम घेत नाही. कोणतीही प्रतिमा, कोणतंही रूप – काहीच लागत नाही.

“गगनीं गगन लया जाये ।” (ओवी ३१०) – ह्या आधी ज्ञानेश्वर माऊलींनी हीच अवस्था प्रकट केली होती. म्हणजे आकाश स्वतःच चिदाकाशात लय पावतं.

‘नाम’ म्हणजेच ‘शब्द’, तो लवकरच ‘शब्दातीत’ अवस्थेच्या दरवाज्यापाशी आणतो. मात्र दरवाजा पार करताना – ‘नाम’ मागे राहतो.

संत परंपरेतील समान विचारधारा
ज्ञानेश्वर माऊलींचा हा विचार संत तुकाराम, संत नामदेव, संत एकनाथ यांच्यातूनही दिसतो. काही उदाहरणं पाहू:

संत तुकाराम महाराज:
“बोलावया शब्द नाही । भेटले पाहता दैवी ।।”
“आता हेचि आणिक काय । नाही गा सांगतां ये ।।”

तुकोबांनीही शेवटी तसाच अनुभव सांगितला – की शब्द हरवतात.

संत नामदेव महाराज:
“नामा म्हणे तेथे न बोलवे । तया ठायीं शब्द कांलावे?”

जेव्हा ‘नाम’ पूर्णत्व पावतो, तेव्हा त्यालाही ‘शब्द’ लागत नाही.

शब्द ही साधना आहे, पण साध्य नव्हे
ज्ञानेश्वर माऊली आपल्याला इथे हेच सांगतात – शब्द म्हणजे नाव, मंत्र, जप, अभंग, स्तोत्रं – ही सर्व अत्यावश्यक आहेत. तेच आपल्याला पुढे नेतात. पण त्यांच्यावर आपणच अडकून राहिलो, तर शेवटचं तट पार होणार नाही.
साधना ही साध्यापर्यंत नेणारी वाट आहे, पण स्वतः साध्य नव्हे. त्यामुळेच ओवीत ‘शब्दांचा दिवा मावळतो’ – ही अत्यंत अनमोल गोष्ट आहे. तो दिवा मावळतो, कारण तो पूर्ण प्रकाश देऊन गेला आहे. साधक त्या प्रकाशात इतका न्हालेला असतो की, त्याला आता बाह्य दिवा लागतच नाही.

“सोऽहम्” साधनेचा अंतिम टप्पा
या ओवीचा संबंध “सोऽहम् साधना”शीही जोडता येतो. श्वासोच्छ्वासात ‘सो’ आणि ‘हम’ यांचा नाद घेऊन मन अंतर्मुख होतं. हा ‘सोऽहम्’ म्हणजेच अहं-ब्रह्म-अस्मि. म्हणजेच ‘मी परमात्माच आहे’ हा अनुभव.
सुरुवातीला ‘सोऽहम्’ही एक शब्द आहे. पण पुढे गेला की, तोही शब्द राहात नाही – फक्त एक शुद्ध, ध्वनीहीन चेतना उरते. तेथे आकाशाचाही भेद नसतो. शब्दही नाही, नादही नाही. तिथे फक्त “मी” म्हणून नाही, तर “तोच” अनुभव उरतो.

वास्तव अनुभव: “अनिर्वचनीय”
शब्द मागे पडल्यावर काय उरतं? अनिर्वचनीय अनुभव. जे शब्दात मांडता येत नाही. ज्याचा फक्त ‘अनुभव’ करता येतो. ज्याला बुद्धी स्पर्श करू शकत नाही. अशा अनुभवाला ‘ब्रह्मानुभव’ म्हणतात.

ज्ञानेश्वर माऊली सांगतात की, आपण त्या अनुभवाकडे प्रवास करताना शब्दांना धरून असतो. पण एक वेळ अशी येते की शब्द हातातून सुटतात, तरीही आपण पुढे जातो.

निष्कर्ष: आत्मारामाची भेट – शब्दांशिवाय
या ओवीत माऊलींनी ‘शब्दरूपी नाव’ सोडून दिल्याचा क्षण पकडला आहे. तो क्षण म्हणजे ‘शब्दातीत समाधी’. जिथे न उपदेश उरतो, न मंत्र, न जप – फक्त आत्मस्वरूपाशी एकरूप झालेला साधक उरतो. हे अनुभवाचं अंतिम स्थान आहे. जिथे शब्द आटतात, आकाश हरवतं आणि फक्त तो ‘स्व’ – परब्रह्म शिल्लक राहतो.

म्हणूनच ज्ञानेश्वर माऊली पुढे म्हणतात:
“तेथ शब्द आटती । तेथ व्याकरण ठोके पाडती ।”
शब्द आपलं काम करून मावळतात – ही साधनेतील सर्वोच्च अवस्था आहे.

🔚 समारोप:
या ओवीतून ज्ञानेश्वर माऊलींनी “शब्द – अनुभव – आत्मसाक्षात्कार” या प्रवासाचा अत्यंत सूक्ष्म आणि अंतःप्रेरणादायी चित्रपट आपल्यापुढे उभा केला आहे.
हे निरूपण केवळ अभ्यासाकरिता नव्हे, तर ध्यानमार्गाच्या साधनेत महत्त्वाचा दीपस्तंभ ठरावा अशी माऊलींची प्रचिती आहे.