माझा मराठीचि बोलु कौतुके । परि अमृतातेंही पैजासीं जिंकें ।
ऐसी अक्षरें रसिकें । मेळवीन ।। १४ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा
ओवीचा अर्थ – माझें हें प्रतिपादन मराठी भाषेत आहे हे खरें परंतु लीलेनें अमृतालाहि प्रतिज्ञापूर्वक जिंकील, अशा तऱ्हेची रसयुक्त शब्दरचना मी करीन.
ही ओवी ज्ञानेश्वर माउलींच्या भाषेतील विलक्षण आत्मविश्वास, भक्तिभाव, आणि अभिव्यक्तीशक्तीचं प्रतीक आहे.
शब्दशः अर्थ:
“माझा मराठीचि बोलु कौतुके” — मी मराठीतच बोलतो आणि त्यात मला आनंद वाटतो.
“परि अमृतातेंही पैजासीं जिंकें” — पण माझं बोलणं अमृतालाही हरवेल अशी ताकद त्यात आहे.
“ऐसी अक्षरें रसिकें मेळवीन” — अशी गोड, रसिकांना भावणारी, रसाळ अक्षरं मी साकार करीन.
ज्ञानेश्वर माउली इथे एका फार सुंदर आणि गहिर्या गोष्टीचं दर्शन घडवतात. ते म्हणतात — “मी मराठीत बोलतो, लिहितो, आणि मला त्याचा अभिमान आहे.” त्या काळात संस्कृत ही धर्मग्रंथांची, ज्ञानाची, विद्येची ‘मान्य भाषा’ होती. पण सर्वसामान्य माणसाला ती कळायची नाही. माउलींनी त्या मर्यादेवरच बोट ठेवलं.
मराठी ही ‘लोकभाषा’, जनतेची भाषा — त्यात जेव्हा आत्मज्ञान, भगवद्गीतेसारखं तत्वज्ञान साकारलं जातं, तेव्हा ती भाषा अमृताहूनही अधिक मधुर वाटते, असं ते म्हणतात. ते फक्त भाषांतर करत नाहीत, तर त्या ज्ञानातला “रस” – आत्मा – सामान्य माणसाच्या हृदयात उतरवतात.
“ऐसी अक्षरे रसिके मेळवीन” – म्हणजे, मी अशी शब्दरचना करीन, जी रसिक (अर्थपूर्णतेचा आस्वाद घेणारे) लोकांच्या हृदयाला भिडेल. ती फक्त माहिती देणारी नसतील, तर त्यामध्ये भक्तिभाव, अनुभव आणि ज्ञानाचा संगम असेल.
आधुनिक संदर्भात विचार केल्यास:
ही ओवी आजच्या काळात लिहिलेली वाटावी अशी आहे. माऊली म्हणत आहेत – “मी माझ्या मातृभाषेत बोलतो, आणि माझं लिखाण कोणत्याही विदेशी किंवा प्रतिष्ठित भाषेपेक्षा कमी नाही.” आजही आपण इंग्रजीत बोलताना जसं आत्मविश्वास दाखवतो, तसाच आत्मविश्वास आपल्याला आपल्या भाषेतही असायला हवा, हे या ओवीतून शिकायला मिळतं.
सारांश:
ज्ञानेश्वर माउलींची ही ओवी म्हणजे मराठी भाषेचा जयघोष आहे. ती एक प्रकारे आत्मसन्मानाची आणि भाषेच्या गोडव्याची घोषणा आहे. ही ओवी आपल्याला सांगते की, “तुझ्या मातृभाषेवर प्रेम कर. तिच्यातही अमृताहून अधिक शक्ती आहे, केवळ शब्दांत नव्हे तर आत्मज्ञान पोचवण्याचं सामर्थ्य आहे.”
