जें न संगेचि पितया वसुदेवासी । जें न संगेचि माते देवकीसी ।
जें न संगेचि बळिभद्रासी । तें गुह्य अर्जुनेंशी बोलत ।। ८ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय चौथा
ओवीचा अर्थ – पिता वसुदेव याला जें सांगितलेंच नाही, आई देवकी हिला जें सांगितलेंच नाही, बळिभद्र याला जें सांगितलेंच नाही, तें रहस्य अर्जुनाजवळ श्रीकृष्ण बोलत आहेत.
ही ओवी भगवान श्रीकृष्णाच्या अद्भुत स्वरूपावर प्रकाश टाकते आणि त्यांच्या गूढ ज्ञानाचे रहस्य सांगते.
१) “जें न संगेचि पितया वसुदेवासी”
येथे संत ज्ञानेश्वर सांगतात की भगवान श्रीकृष्णाने वसुदेवांना ज्या गोष्टी सांगितल्या नाहीत, त्या त्यांनी अर्जुनाला सांगितल्या आहेत.
वसुदेव हे श्रीकृष्णाचे जन्मदाता, पण जरी ते त्यांचे पिता असले, तरी श्रीकृष्णाचे परमदिव्य स्वरूप आणि गूढ ज्ञान त्यांना समजले नाही.
श्रीकृष्णाने पित्याशी केवळ सांसारिक संवाद ठेवला, परंतु अर्जुनाशी त्यांनी परम रहस्य प्रकट केले.
२) “जें न संगेचि माते देवकीसी”
देवकी माता असूनही कृष्णाच्या अद्वितीय रूपाचे रहस्य पूर्णपणे जाणू शकली नाही.
जरी कृष्ण तिच्या गर्भातून जन्मले असले, तरी तिच्यासाठी ते एक पुत्र होते – एक प्रेमळ, भक्तवत्सल बाळ.
पण श्रीकृष्णाने आपल्या भक्त अर्जुनाशी ज्या गूढ गोष्टी उलगडल्या, त्या त्यांनी देवकीशी कधी बोलल्या नाहीत.
कारण भगवंताची लीला अशी आहे की, माता म्हणून देवकीने त्यांना माणसासारखेच पाहिले.
३) “जें न संगेचि बळिभद्रासी”
बळराम (बलभद्र) हे श्रीकृष्णाचे मोठे बंधू, त्यांचे अत्यंत निकटचे सखा होते.
त्यांनी अनेक लढाया एकत्र लढल्या, कृष्णाबरोबर संपूर्ण जीवन व्यतीत केले.
परंतु, तरीही बळरामाला कृष्णाच्या गूढ योगमार्गाचे संपूर्ण ज्ञान नव्हते.
कारण बळराम भक्ती आणि कर्मयोगाच्या मार्गावर होते, पण अर्जुन हा जिज्ञासू होता, ज्याला आत्मज्ञान हवे होते.
म्हणून श्रीकृष्णाने हे रहस्य बळरामाला न सांगता अर्जुनाला सांगितले.
४) “तें गुह्य अर्जुनेंशी बोलत”
येथे संत ज्ञानेश्वर सांगतात की भगवान श्रीकृष्णाने ज्या गुप्त, अतिगूढ गोष्टी पित्याला, मातेला आणि बंधूसुद्धा सांगितल्या नाहीत, त्या त्यांनी अर्जुनाला उलगडून सांगितल्या.
अर्जुन हा फक्त योद्धा नव्हता, तो एक जिज्ञासू शिष्य होता. त्याच्या हृदयात प्रश्न होते, तो अज्ञानीपणाच्या अंधारात अडकला होता आणि तो सत्य जाणून घेण्यासाठी आतुर होता. म्हणूनच भगवान श्रीकृष्णाने गीतेचे गुह्य तत्त्वज्ञान अर्जुनाला सांगितले.
भावार्थ आणि तात्त्विक महत्त्व
ही ओवी आपल्याला शिकवते की परम तत्वज्ञान हे केवळ जिज्ञासू आणि श्रद्धावान व्यक्तीलाच दिले जाते.
फक्त जन्माने किंवा नात्याने जवळीक असून उपयोग नाही, तर ज्या हृदयात जिज्ञासा आणि शरणागत भाव असतो, त्यालाच परमात्मा आपले गुह्यज्ञान देतो.
श्रीकृष्णाचे जीवन अनेक लोकांनी पाहिले, पण गीतेचे रहस्य फक्त अर्जुनालाच उमगले.
म्हणूनच, भक्ती, समर्पण, आणि ज्ञानाची ओढ असेल तरच भगवंताची कृपा होते.
निष्कर्ष:
ही ओवी आपल्याला सांगते की ज्ञान, भक्ती आणि गुरुकृपा याशिवाय भगवंताच्या गूढ स्वरूपाचे आकलन होत नाही. अर्जुनाप्रमाणेच आपल्यालाही जिज्ञासू वृत्ती ठेवावी आणि आत्मज्ञानाच्या मार्गावर चालावे.
