ब्रह्मस्थान उघडणे म्हणजे काय ?

तया अनाहताचेनि मेघें । मग आकाश दुमदुमों लागे ।
तंव ब्रह्मस्थानींचें वेगें । फिटलें सहजें ।। २७९ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय सहावा

ओवीचा अर्थ – मग त्या अनाहतरूप मेघानें आकाश दुमदुमायला लागतें, तेंव्हा ब्रह्मस्थानाचें द्वार आपोआप उघडतें.

साधकाच्या अंतःकरणात जेव्हा अनाहत नाद प्रकट होतो, तेव्हा त्याच्या माध्यमातून ‘ब्रह्मस्थान’ म्हणजेच सहस्रार कमळ आपोआप उघडते.

अनाहत मेघ – अनाहत चक्रात प्रकट होणारा नाद, तो ध्वनी जो कोणत्याही स्पर्शाविना (अनाहत – ‘अहात’ म्हणजे टक्कर; अनाहत म्हणजे टक्कर न झालेला) उत्पन्न होतो.
आकाश दुमदुमणे – साधकाच्या अंतरंगातील ‘आकाशतत्त्व’ म्हणजेच चैतन्यरूप अवकाश, हे नादाच्या कंपनांनी भरून येते.
ब्रह्मस्थान – सहस्रार कमळ; शुद्ध चैतन्याचे स्थान; ज्ञानयोगी किंवा नाथपंथी जिथे कुंडलिनीचा अंतिम विस्फोट होतो.
फिटलें सहजें – हे द्वार विशेष प्रयत्नाशिवायच उघडते, म्हणजेच सहजयोग किंवा कृपायोगाने.

अनाहत चक्राचे अध्यात्मिक स्वरूप
अनाहत चक्र हृदयस्थानी स्थित असून, त्याला ‘प्रेमाचा, करुणेचा आणि नादाचा केंद्रबिंदू’ असे म्हटले जाते. अनाहत नाद ही त्याची सर्वात सूक्ष्म अभिव्यक्ती आहे. हे नाद ऐकण्यासाठी कान उपयोगी पडत नाहीत – हे नाद तर अंतःश्रवणाने ऐकले जातात. जेव्हा साधकाची ध्यानस्थिती अत्यंत गाढ होते आणि प्राणशक्ती हृदयस्थानात स्थिर होते, तेव्हा हे अनाहत मेघ – म्हणजेच ध्वनीचे अतिसूक्ष्म तरंग – प्रकट होतात.

या ओवीत ‘मेघ’ हा अत्यंत सुंदर रूपक म्हणून वापरला आहे. मेघ म्हणजे आकाशात साठलेले आणि गडगडाट करणारे पावसाचे ढग. त्याप्रमाणे, अनाहत चक्रात जेव्हा चैतन्य साठते, तेव्हा त्या ‘ध्वनियुक्त’ अवस्थेमुळे साधकाच्या चेतनेत गडगडाट होतो – आंतरिक विश्व जागृत होते.

‘आकाश दुमदुमों लागे’ – चैतन्यरूप आकाशाचा अनुभव
आकाश हे तत्त्व पाच महाभूतांपैकी एक असून, हे तत्त्वच ध्वनीचे आधारभूत माध्यम आहे. योगशास्त्रानुसार, अनाहत नादाचे स्पंदन हे सूक्ष्म आकाशात (चित्तातील चेतना) भरभरून पसरते. जणू हे आकाशच त्या नादाने भरते – ‘दुमदुमते’.

या अवस्थेत साधकाचे अंतःकरण केवळ एका विचार, एका शब्द किंवा एका रूपात गुंतलेले राहत नाही. त्याच्या चेतनेच्या आकाशात ‘नादब्रह्म’ निनादू लागते. जणू चेतनेच्या नभांगणात प्रकाशाचा आणि ध्वनीचा वीजवृंद झळकू लागतो.

ब्रह्मस्थानाचे उघडणे – सहस्रारचा विस्फोट
जेव्हा हे अंतःआकाश अनाहत नादाने व्यापले जाते, तेव्हा पुढील पायरी म्हणजे सहस्रार द्वाराचे – ब्रह्मस्थानाचे – उघडणे. हे स्थान डोक्याच्या टोकावर, जिथे योगीजन ‘बिंदु’ किंवा ‘दशमद्वार’ म्हणतात, ते आहे.

‘फिटलें सहजें’ हे शब्द अत्यंत अर्थपूर्ण आहेत. याचा अर्थ असा की, हे द्वार कोणत्याही तांत्रिक अथवा शारीरिक प्रयासांमुळे उघडत नाही, तर त्या नादामुळे अंतःकरण पूर्णपणे प्रसन्न, विश्रांत आणि शांत झालेले असते. अशा शांत अवस्थेत ब्रह्मस्थानाची झाकण आपोआप उघडते.

नादब्रह्माची उन्मीलन शक्ती
भारतीय तत्त्वज्ञानात नाद हे ब्रह्माचे एक लक्षण मानले गेले आहे – “नादो ब्रह्मा”. नाद हे शक्तिरूप असून, ते सृष्टीच्या आरंभी स्फुरलेले पहिलं स्वरूप आहे – ॐकार. अनाहत नाद म्हणजेच हे मूलस्वरूप.

योगमार्गात, अनाहत नादाचा अनुभव आला म्हणजे साधकाच्या साधनेने ठोस स्वरूप घेतले आहे. त्यानंतरच ब्रह्मस्थान उघडते.

ब्रह्मस्थान उघडले म्हणजे काय?

ज्ञानात पूर्णत्व येते.
अहंभावाचा विसर्जन होतो.
‘मीपण’ लय पावते.
साधक ‘मी’मधून ‘तो’ होतो – अनुभवतो की ‘मीच ब्रह्म आहे’.

सहजयोग आणि कृपायोग
‘फिटलें सहजें’ हे विशेष महत्त्वाचे आहे. ही क्रिया बळजबरीने, विक्षिप्त तंत्रांनी किंवा केवळ प्रयत्नांनी होत नाही. ही होते ‘सहज’. या सहजतेला कारणीभूत असते – गुरुकृपा. संत जन म्हणतात:
“संपत्ती संचयुनी ठेविली | परोपरी साधनें केली |
अखेर गुरुकृपेविण काही | साधेना रे”
ज्ञानदेवांच्या या ओवीतही सहज उन्मीलनाची प्रक्रिया हे ‘अनाहत नाद’ आणि ‘साक्षात्कारी चेतना’ यांचा परिणाम आहे.

आध्यात्मिक दृष्टिकोन – अंतर्मुखतेचा चरमबिंदू
ही ओवी म्हणजे साधनेतील एका परिपूर्ण टप्प्याचे वर्णन आहे:
जेव्हा साधक इंद्रियांचे नियंत्रण साधतो,
प्राण आणि मनाचे एकीकरण करतो,
श्वास आणि चैतन्याची लय साधतो,
आणि ध्यानात जाईपर्यंत स्वतःला विसरतो,
तेव्हा अनाहत नाद प्रकटतो. आणि हे नाद असे काही असतात की, जे साधकाला त्याच अस्तित्वाच्या गाभ्याशी नेऊन ठेवतात.

भावनिक आणि काव्यात्मक समृद्धी
ज्ञानेश्वर माऊली ‘अनाहत मेघ’ असे म्हणतात – केवळ योगशास्त्रीय नोंद नाही ही, तर हे एक अनुभवाचं काव्य आहे. मेघ हे आनंदाचे, वर्षावाचे प्रतीक. अनाहत नाद म्हणजेच ‘प्रीतिपर नाद’, जो साधकाच्या अंतःकरणात वर्षाव करतो – करुणेचा, प्रेमाचा, शांतीचा.
‘आकाश दुमदुमों लागे’ – म्हणजेच चैतन्याचा निनाद साऱ्या अस्तित्वात भरतो. तेव्हा ब्रह्मस्थान – जे अदृश्य द्वार आहे – आपोआप उघडते.

अन्य संतांच्या साहित्याशी समांतर
संत नामदेव म्हणतात:
“हृदयी अनाहत नाद ऐकें | तयासि नांहीं ज्ञानाचा पिसारा ||”

संत एकनाथ म्हणतात:
“जेथे जातें ध्यान तयातें | तेथे अनाहत नाद वाजेते ||”
हे सर्व अनुभव ज्ञानेश्वरीतील ओवीशी सुसंगत आहेत.

निष्कर्ष: साधकाचा ब्रह्मानुभवाचा अंतिम टप्पा
ही ओवी आपल्याला ध्यानसाधनेच्या त्या टप्प्यापर्यंत घेऊन जाते जिथे शब्द, रूप, इच्छा आणि प्रयत्न लय पावतात. उरतो तो केवळ नाद – तोही अनाहत. जिथे ‘मी’ नाही, ‘तो’ही नाही – केवळ “ते” आहे – ब्रह्मस्वरूप.
तेव्हा ही ओवी हे सांगते की, जर साधक अनाहत नादापर्यंत पोचला, तर ब्रह्मस्थान सहज उघडते – आणि आत्मा आणि परमात्मा यांचं अभिन्न मिलन घडून येतं.