ज्ञानेश्वरांची आदर्श राज्यकल्पना : विश्वास, स्वातंत्र्य आणि सुव्यवस्था

या विचारातून संत ज्ञानेश्वरांची राज्यविषयक दृष्टी स्पष्ट होते. त्यांना दडपशाही सत्ता अपेक्षित नाही, ना प्रत्येक गोष्टीवर नियंत्रण ठेवणारी राजवट. त्यांची अपेक्षा आहे ती लोकांच्या स्वाभाविक प्रवृत्तींना योग्य दिशा देणाऱ्या, पण त्यांना कुचकामी न करणाऱ्या सत्तेची. राजा हा पालकासारखा असावा — जो मुलांच्या प्रत्येक हालचालीवर संशयाने नजर ठेवत नाही, तर योग्य संस्कार देऊन त्यांना स्वतंत्रपणे वाढू देतो.

परि रावो पहुडलिया सुखें । जैसा देशींचा व्यापारु न ठके ।
प्रजा आपुलालेनि अभिलाखें । करितचि असती ।। १८५ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय आठवा

ओवीचा अर्थ – परंतु, राजा सुखानें निजला असतां, ज्याप्रमाणें देशाचा व्यापार थांबत नाही, तर त्यांची प्रजा आपापल्या इच्छेप्रमाणे व्यापार करीतच असते.

संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी रचलेली ज्ञानेश्वरी ही केवळ गीतेवरील भाष्य नाही, तर मानवी जीवनाचा, समाजव्यवस्थेचा आणि राज्यकर्त्याच्या कर्तव्यांचा अत्यंत सूक्ष्म, तरीही सहज समजणारा जीवनग्रंथ आहे. आठव्या अध्यायातील प्रस्तुत ओवी — “परि रावो पहुडलिया सुखें । जैसा देशींचा व्यापारु न ठके । प्रजा आपुलालेनि अभिलाखें । करितचि असती ।।” — ही त्या व्यापक जीवनदृष्टीचे अत्यंत बोलके उदाहरण आहे. या ओवीतून संत ज्ञानेश्वर राज्यकर्ता, प्रजा आणि समाजव्यवस्था यांच्यातील परस्परसंबंध सहज आणि घरगुती रूपकातून उलगडतात.

या ओवीचा वरवरचा अर्थ पाहिला तर तो अगदी साधा वाटतो. राजा सुखाने निजलेला असतो, तरीही देशाचा व्यापार थांबत नाही; प्रजा आपल्या इच्छेप्रमाणे, आपल्या अभिलाषेनुसार व्यवहार करत राहते. पण या साधेपणामागे खोल अर्थ दडलेला आहे. येथे ‘राजा’ हा केवळ राजसत्तेचा प्रतिनिधी नाही; तो नियमन, स्थैर्य, विश्वास आणि सुव्यवस्थेचे प्रतीक आहे. राजा झोपलेला आहे याचा अर्थ तो निष्क्रिय किंवा बेफिकीर आहे असा नव्हे, तर राज्यव्यवस्था इतकी सुस्थिर आहे की शासकाची सततची ढवळाढवळ नसतानाही समाज सुरळीत चालतो.

संत ज्ञानेश्वरांनी दिलेले हे रूपक आजच्या भाषेत सांगायचे झाले, तर ते ‘स्वायत्त समाजव्यवस्था’ किंवा ‘स्वतंत्र आर्थिक व्यवहार’ यांचे दर्शन घडवते. एखाद्या समाजात जेव्हा कायदे स्पष्ट असतात, न्यायव्यवस्था विश्वासार्ह असते, आणि राज्यकर्त्याची भूमिका संरक्षण देणारी असते, तेव्हा सामान्य माणूस निर्भयपणे आपले जीवन जगू शकतो. त्याला प्रत्येक पावलावर सत्तेची भीती वाटत नाही, ना परवानग्यांच्या ओझ्याखाली त्याची ऊर्जा खर्च होते. अशा वेळी प्रजा आपल्या कष्टाने, बुद्धीने आणि इच्छेने व्यवहार करत राहते; व्यापार, उद्योग, शेती, कला यांची नैसर्गिक वाढ होते.

या ओवीत ‘व्यापार’ हा शब्द केवळ बाजारपेठेतील व्यवहारापुरता मर्यादित नाही. व्यापार म्हणजे देवाणघेवाण — वस्तूंची, विचारांची, भावनांची, श्रमांची. समाजात जेव्हा ही देवाणघेवाण मुक्तपणे चालते, तेव्हा समाज सजीव राहतो. ज्ञानेश्वर म्हणतात की राजा सुखाने झोपलेला असतानाही हा व्यवहार थांबत नाही. म्हणजेच आदर्श राज्यात समाजाची गती शासकाच्या सततच्या हस्तक्षेपावर अवलंबून नसते. उलट, शासकाची खरी कसोटी अशी असते की त्याच्या अनुपस्थितीतही व्यवस्था ढासळू नये.

या विचारातून संत ज्ञानेश्वरांची राज्यविषयक दृष्टी स्पष्ट होते. त्यांना दडपशाही सत्ता अपेक्षित नाही, ना प्रत्येक गोष्टीवर नियंत्रण ठेवणारी राजवट. त्यांची अपेक्षा आहे ती लोकांच्या स्वाभाविक प्रवृत्तींना योग्य दिशा देणाऱ्या, पण त्यांना कुचकामी न करणाऱ्या सत्तेची. राजा हा पालकासारखा असावा — जो मुलांच्या प्रत्येक हालचालीवर संशयाने नजर ठेवत नाही, तर योग्य संस्कार देऊन त्यांना स्वतंत्रपणे वाढू देतो.

‘प्रजा आपुलालेनि अभिलाखें करितचि असती’ हा ओवीतील भाग विशेष महत्त्वाचा आहे. येथे ‘अभिलाषा’ म्हणजे केवळ स्वार्थी इच्छा नव्हे. ती माणसाच्या जीवनाची प्रेरणा आहे. प्रत्येक माणसाला काही तरी करण्याची, घडवण्याची ओढ असते. समाज जर त्या ओढीला दाबत असेल, तर तो समाज कुंठित होतो. ज्ञानेश्वर सांगतात की योग्य राज्यव्यवस्थेत प्रजा आपल्या अभिलाषेनुसार कार्यरत असते. म्हणजेच व्यक्तिस्वातंत्र्याला येथे मान्यता आहे. व्यक्तीला आपली दिशा निवडण्याचे स्वातंत्र्य आहे, आणि त्यातूनच समाजाची समृद्धी निर्माण होते.

ही ओवी अध्यात्मिक ग्रंथात येते, हेही लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे. ज्ञानेश्वरांसाठी अध्यात्म म्हणजे जगापासून पळ काढणे नव्हे. उलट, जगात राहून, व्यवहार करत, कर्तव्य पार पाडत आत्मोन्नती साधणे हेच खरे अध्यात्म आहे. राजा झोपलेला असतानाही व्यापार चालू आहे, हे दृश्य केवळ सामाजिक नाही, तर आध्यात्मिकही आहे. येथे ‘राजा’ हा आत्म्याचा, किंवा परमात्म्याचा प्रतीकही ठरू शकतो. परमात्मा सर्वत्र आहे, पण तो सतत हस्तक्षेप करत नाही. त्याने निर्माण केलेली सृष्टी तिच्या नियमांनुसार चालते. मनुष्य आपल्या इच्छेप्रमाणे कर्म करत राहतो. तरीही त्या सर्वावर एक अदृश्य व्यवस्था कार्यरत असते.

या अर्थाने पाहिले तर ज्ञानेश्वर कर्मयोगाचे अत्यंत सूक्ष्म तत्त्व येथे सांगतात. ईश्वर सर्वकाळ जागा असूनही, तो माणसाच्या कर्मस्वातंत्र्यात अडथळा आणत नाही. राजा झोपलेला आहे, पण राज्य ढासळत नाही. परमात्मा अलिप्त आहे, पण सृष्टी चालू आहे. हा अलिप्तपणा म्हणजे उदासीनता नाही; तो परिपूर्णतेचा लक्षण आहे. व्यवस्था इतकी परिपक्व आहे की ती आपोआप चालते.

आजच्या काळात या ओवीचे महत्त्व अधिकच जाणवते. आधुनिक राज्यसंस्था, लोकशाही, मुक्त अर्थव्यवस्था यांचा विचार करताना ही ओवी दिशादर्शक ठरते. जेव्हा शासन अतीनियंत्रण करते, तेव्हा लोकांचा उत्साह मावळतो. पण जेव्हा शासन विश्वास निर्माण करते, सुरक्षितता देते आणि न्याय सुनिश्चित करते, तेव्हा समाजातील सर्जनशील शक्ती मुक्त होतात. उद्योग वाढतात, नवकल्पना जन्माला येतात, आणि समाज समृद्धीकडे वाटचाल करतो.

ज्ञानेश्वरांचे सौंदर्य असे की ते हे तत्त्व कोणत्याही कठीण संकल्पनांत न अडकवता, एका साध्या घरगुती दृश्यातून सांगतात. राजा झोपलेला आहे, बाजार सुरू आहे — हे दृश्य प्रत्येकाला समजणारे आहे. या सहजतेमुळेच ज्ञानेश्वरी आजही जिवंत आहे. ती केवळ ग्रंथालयात ठेवण्याची गोष्ट नाही, तर जगण्याची वाट दाखवणारी आहे.

या ओवीतून आणखी एक सूक्ष्म संदेश मिळतो. राजा झोपलेला आहे, म्हणजे तो भयभीत नाही. असुरक्षित शासक कधीच शांत झोप घेऊ शकत नाही. तो सतत संशयात असतो, नियंत्रण वाढवत राहतो. ज्ञानेश्वरांचा राजा मात्र निश्चिंत आहे, कारण त्याला आपल्या प्रजेवर विश्वास आहे आणि प्रजेलाही व्यवस्थेवर विश्वास आहे. हा परस्पर विश्वासच समाजाचा खरा आधार आहे.

अशा प्रकारे पाहिले तर ही ओवी केवळ राजकारण, अर्थकारण किंवा अध्यात्म यापुरती मर्यादित राहत नाही. ती मानवी नातेसंबंधांवरही भाष्य करते. कुटुंबात, संस्थेत, समाजात जिथे विश्वास आणि स्वायत्तता दिली जाते, तिथे काम सहजपणे पुढे सरकते. जिथे अतीनियंत्रण असते, तिथे भीती आणि कुंठा निर्माण होते.

संत ज्ञानेश्वरांनी एका ओवीतून जे सांगितले आहे, ते आजही तितकेच लागू आहे. राजा म्हणजे सत्ता, पण सत्ता म्हणजे दडपशाही नव्हे. सत्ता म्हणजे सुव्यवस्था निर्माण करणे, अशी व्यवस्था की जिथे सामान्य माणूस निर्भयपणे आपल्या अभिलाषेनुसार जगू शकेल. अशा समाजातच खरा विकास घडतो — भौतिकही आणि आध्यात्मिकही.

म्हणूनच ही ओवी वाचताना आपण केवळ अर्थ समजून थांबत नाही, तर स्वतःला प्रश्न विचारायला लागतो. आपण ज्या समाजाचा, ज्या संस्थेचा, ज्या कुटुंबाचा भाग आहोत, तिथे व्यवस्था अशी आहे का की ‘राजा झोपला’ तरी व्यवहार थांबत नाही? तिथे विश्वास आहे का, स्वातंत्र्य आहे का, जबाबदारीची जाणीव आहे का? ज्ञानेश्वरांची ही ओवी आपल्याला हाच विचार करायला भाग पाडते, आणि म्हणूनच ती कालातीत ठरते.